فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 210

برای آن وضع شده است،علامت حقیقت،و عدم صحّت حمل را علامت مجاز دانسته اند.مرحوم مظفّر رحمه الله بعد از ذکر این دو علامت،چگونگی کاربرد آنها را بیان می کند. (1)4.اطّراد و عدم اطّراد:«اطّراد»عبارت است از صحّت استعمال لفظ در معنای مشکوک،در هر حال،در هر صورت و در تمام مصادیق.پس اگر استعمال لفظ در تمام مصادیقِ معنای مشکوک و در هر حال صحیح بود،این علامت حقیقت است و عدم اطّراد،علامت مجاز است.

313.

حکم

اشاره

-2

معنای لغوی«حکم»یعنی قضا و اصل آن«منع»است. (3)به علم،فقه و قضاوت به حق و عدل نیز«حکم»گویند. (4)معنای لغوی حکم،شامل اقسام غیر شرعی حکم نیز می شود و لذا برای خارج کردن اقسام غیر شرعی،هر گاه این لفظ در فقه و اصول استعمال شود،با قید شرعی به کار می رود.

-تعریف حکم شرعی:برای حکم شرعی تعریف های مختلفی با عبارت هایی گوناگون بیان شده که می توان همۀ آنها را در دو عبارت ارایه نمود.

1.خطابی که از شارع باشد و مستقیم یا غیر مستقیم،به صورت اقتضایی یا تخییری و یا وضعی،به افعال مکلّفین تعلّق گیرد. (5)

2.قوانین صادر شده از سوی خداوند برای تنظیم زندگی فردی و اجتماعی انسان در ابعاد مختلف.این قوانین به وسیله خطاب های کتاب و سنّت برای ما آشکار و بیان می شود؛خواه این احکام متعلّق به کارهای مکلّفین باشند؛خواه متعلّق به خود مکلّفین باشند،و خواه به چیزی متعلّق باشند که مرتبط با مکلّفین باشد.

1- (1) .اصول الفقه:25/1.
2- (2) .تمهید القواعد:29؛الاصول العامّه:55؛علم اصول الفقه:363؛مبادی اصول الفقه:9؛المعالم الجدیده:99؛اصطلاحات الاصول:120؛المستصفی:69/1؛الاحکام آمدی:84/1؛ارشاد الفحول:6؛المحرّر:218/2.
3- (3) .مصباح المنیر, ماده«قضی».
4- (4) .لسان العرب،ماده«قضی».
5- (5) .از جمله منابعی که با تفاوت هایی حکم را به این مضمون تعریف کرده اند:المستصفی:69/1؛الاحکام آمدی:85/1؛ارشاد الفحول:6؛تمهید القواعد:29؛الاصول العامّه:55.