فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 22

مطلق و مقید،ناسخ و منسوخ،مجمل و مبین و...دارند؛به دست آوردن احکام شرعی از کتاب و سنّت نیازمند اجرای قواعد خاص و توانایی ویژه ای است.در زمان معصومین علیهم السلام نیز برای دست یابی به حکم شرعی باید همین قواعد و قوانین رعایت و اعمال می شد هر چند به صورت محدودتر.بنا بر این،اجتهاد به معنای تلاش و کوشش برای به دست آوردن حکم شرعی از ادلّۀ احکام،در زمان ایشان وجود داشته است.بلی!این حرکت صحیح و معتبر را به دلیل پرهیز از روش های غلط استنباط احکام که از سوی برخی مذاهب اسلامی غیر شیعی اعمال می شد،اجتهاد نمی نامیدند.

اجتهاد به معنای خاص:وجود روایات متعدّد در مذمّت و ردّ اجتهاد،دلیل بر وجود این قسم از اجتهاد در آن زمان است.و الّا اجتهاد به معنای عام که قسم صحیح و مورد قبول از اجتهاد است،در آن زمان هم مقبول و مورد عمل بوده است.البتّه چون اجتهاد به معنای خاصّ آن مترادف با«رأی»بود،در بسیاری از روایات معصومین علیهم السلام کلمه«رأی»یا«اجتهاد»به تنهایی و یا عبارت«اجتهاد به رأی»مورد ردّ و انکار قرار گرفته است.

اجتهاد عام

«اجتهاد عام»عبارت است از کوشش فراوان و صرف همۀ توان برای به دست آوردن حجّت و دلیل بر احکام شرعی از ادلّه و منابع احکام.به عنوان«اجتهاد»رجوع شود.این قسم از اجتهاد را باید اجتهاد مقبول و معتبر نامید.عالمان بزرگوار شیعه نیز همین معنای از اجتهاد را مورد نظر و عمل داشته و دارند.اجتهاد به معنای عام در زمان معصومین علیهم السلام نیز جریان داشته است.به عنوان«اجتهاد در عصر ائمه علیهم السلام»رجوع شود.

اجزاء در اصول با کشف خلاف ظنّی

اگر مکلّف تکلیفی را بر اساس مفاد یکی از اصول عملی انجام داد و سپس در وقت یا خارج وقت،دلیل ظنّی معتبری به دست آورد که متضّمن حکمی بر خلاف مفاد آن اصل عملی بود وظیفه اش چیست؟آیا عمل به مقتضای اصل عملی مجزی هست تا نیاز به اعاده و قضا نباشد یا خیر؟مثلاً:مکلّف با اجرای اصل طهارت در لباسی که مشکوک بود نماز خواند؛سپس در وقت همان نماز یا بعد از وقت،اصل دیگر یا اماره ای به دست آمد