- سخن ناشر 1
- کاربرد اصطلاح در علوم 3
- اصطلاحات علم اصول 4
- اباحۀ اخص 8
- اشاره 8
- اباحۀ اضطراری 8
- اباحۀ اقتضایی 9
- اباحۀ شرعی 9
- اباحۀ ظاهری 9
- اباحۀ اعم 9
- ابتلا و عدم ابتلا 10
- اباحۀ عقلی 10
- اباحۀ غیر اقتضایی 10
- اباحۀ واقعی 10
- اتّصال زمان شک به زمان یقین 13
- اثبات و ثبوت 13
- اثر شرعی 14
- اجتماع امر و نهی 14
- اشاره 16
- اجتهاد 16
- اجتهاد خاص 21
- اجتهاد تجزّئی 21
- اجتهاد در عصر ائمه علیهم السلام 21
- اجزاء در اصول با کشف خلاف ظنّی 22
- اجتهاد عام 22
- اجزاء در اصول با کشف خلاف قطعی 23
- اشاره 24
- اجزاء 24
- اجزاء در امارات با کشف خلاف ظنّی 24
- اجزاء در تبدّل قطع 24
- اجزاء در امارات با کشف خلاف قطعی 24
- اجزای مأموربه امر واقعی ثانوی 26
- اجماع 27
- اشاره 27
- اجماع بسیط 29
- اجماع دخولی 30
- اجماع حدسی 30
- اجماع تشرّفی 30
- اجماع عملی 31
- اجماع سکوتی 31
- اجماع لطفی 32
- اجماع کشفی 32
- اجماع لبّی 32
- اجماع مرکّب 33
- اجماع مدرکی 33
- اجماع محصّل 33
- اجمال 34
- اشاره 34
- اجماع منقول 34
- اجمال مخصّص لبّی 35
- اجمال نصّ 36
- اجمال مخصّص لفظی 36
- احترازی بودن قیود 37
- احتمال و محتمل 38
- احتیاط 38
- اشاره 38
- احتیاط شرعی 39
- احتیاط عقلی 40
- اخباریین 42
- اختیار 44
- اشاره 45
- اراده 45
- اراده استعمالی 46
- ارادۀ تفهیمی 47
- ارادۀ انشایی 47
- ارادۀ تشریعی 47
- ارادۀ تکوینی 47
- ارادۀ الهی 47
- ارادۀ فعلی 48
- ارادۀ حقیقی 48
- استثنا 49
- استحباب 50
- استحسان 50
- استصحاب 52
- اشاره 52
- استصحاب استقبالی 56
- استصحاب تنجیزی 57
- استصحاب حال عقل 58
- استصحاب حال شرع 58
- استصحاب جزئی 58
- استصحاب حکم مخصّص در عموم زمانی 59
- استصحاب در امور تدریجی 60
- استصحاب در اطراف علم اجمالی 60
- استصحاب حکمی 60
- استصحاب در شبهۀ حکمی 61
- استصحاب در زمانیات 61
- استصحاب سببی 62
- استصحاب در شبهۀ موضوعی 62
- استصحاب صحّت هنگام شک در مانع 63
- استصحاب کلّی 64
- استصحاب عدمی 64
- استصحاب قهقرایی 64
- استصحاب مسبّبی 66
- استصحاب موضوعی 66
- استصحاب وجودی 66
- استعمال 67
- استعمال حقیقی 67
- اشاره 67
- استعمال مجازی 68
- استلزامات عقلی 68
- اسم جنس 69
- اشتراک 69
- اشاره 69
- اشتراک معنوی 70
- اشتراک لفظی 70
- اشاره 71
- اصل اباحه 71
- اصل اجتهادی 73
- اصل احتیاط 73
- اصل اباحۀ عقلی 73
- اصل اباحۀ شرعی 73
- اصل اطلاق 74
- اصل اشتغال 74
- اصل برائت 75
- اصل تأخّر حادث 75
- اصل تخییر 76
- اصل تطابق 78
- اصل تنزیلی 79
- اصل ثبات 79
- اصل حسّ 80
- اصل صحّت 82
- اصل حلیت 82
- اصل حقیقت 82
- اصل شرعی 82
- اصل طهارت 84
- اصل ظهور 85
- اصل عدم 86
- اصل عدم استخدام 86
- اشاره 86
- اصل عدم اعتبار ظنّ 88
- اصل عدم تزکیه 88
- اصل عدم اضمار 88
- اصل عدم اشتراک 88
- اصل عدم قرینه 89
- اصل عدم تقدیر 89
- اصل عقلی 90
- اصل عملی 90
- اصل عدم نقل 90
- اصل عموم 92
- اصل لفظی 93
- اصل غیر محرز 93
- اصل غیر تنزیلی 93
- اصل غیر مثبت 93
- اصل مثبت 94
- اصل موضوعی 97
- اصل نفی 97
- اصول فقاهتی 98
- اصل وقف 98
- اصول فقه 98
- اصول مؤمَّنه 100
- اطّراد 101
- اطلاق 102
- اشاره 102
- اطلاق شمولی 105
- اطلاق بدلی 105
- اعتبار 106
- اطمینان 106
- اقتضا 109
- اشاره 109
- اقلّ و اکثر 109
- اقلّ و اکثر ارتباطی 111
- اماره 111
- اشاره 111
- اقلّ و اکثر استقلالی 111
- اشاره 112
- امارۀ حکمی 112
- امتثال 112
- امارۀ موضوعی 112
- امتثال احتمالی 113
- امثتال ظنّی 113
- امتثال علمی تفصیلی 114
- امتناع 114
- امر 115
- اشاره 115
- امر ارشادی 118
- امر بعد از حَظر 119
- امر به امر 119
- امر به شیء مقتضی نهی از ضدّ آن هست یا خیر؟ 120
- امر تعیینی 122
- امر تعبّدی 122
- امر تخییری 122
- امر کفایی 123
- امر ثانوی ظاهری 123
- امر غیری 123
- امر ثانوی اضطراری 123
- امر عینی 123
- امر مولوی 123
- امر واقعی 124
- امکان 124
- اشاره 124
- امکان اخصّ 126
- انحلال 127
- اشاره 127
- امکان خاص 127
- امکان استقبالی 127
- امکان استعدادی 127
- امکان عام 127
- امکان وقوعی 127
- امکان تعبّد به ظنّ 127
- انحلال حکم وضعی 130
- اشاره 130
- انحلال حقیقی 130
- انحلال حکم تکلیفی 130
- انسداد 130
- انحلال حکمی 130
- انسداد حکومتی 132
- انسداد کبیر 133
- انسداد کشفی 133
- انسدادی 133
- انصراف 133
- انقلاب نسبت 134
- انفتاح 134
- انفتاحی 134
- انقیاد 135
- ایجاب 135
- بالجمله و فی الجمله 136
- اشاره 136
- برائت اصلی 136
- برائت شرعی 136
- برائت 136
- برائت عقلی 138
- اشاره 139
- بسیط بودن مشتق 141
- برهان انّی 141
- برهان لمّی 141
- بنای عقلا 141
- تأخیر بیان از وقت حاجت 142
- تأخیر بیان از وقت خطاب 142
- تبادر 143
- تجرّی 143
- تحقیق مناط 145
- تجزّی 145
- تخصّص 146
- تخریج مناط 146
- تخطئه 147
- تخصیص 147
- تخییر بین اقلّ و اکثر 150
- اشاره 150
- تخییر شرعی 151
- تخییر عقلی 151
- تداخل اسباب و مسبّبات 152
- تراجیح 154
- تراخی 154
- ترتّب 155
- ترادف 155
- تزاحم 161
- اشاره 161
- ترک استکشاف 161
- تزاحم در مستحبّات 163
- تسلسل 164
- تسامح در ادلّۀ سنن 164
- تشریع عملی 166
- تصویب معتزلی 166
- اشاره 166
- تصویب 166
- اشاره 166
- تصویب اشعری 166
- تعارض 167
- تعادل و تراجیح 167
- تعبّدی 172
- تعلیق حکم بر وصف مشعر علیت است ؟ 174
- تعدّد مطلوب 174
- تعیینی و تعینی 174
- تقلید 175
- تقابل بین اطلاق و تقیید 175
- تقیید 184
- تقیه مداراتی 184
- اشاره 184
- تکرار 184
- تقیه 184
- تنجیز و تعذیر 185
- تمثیل 185
- تناقض 185
- تنقیح مناط 186
- تنجیز و تعلیق 186
- اشاره 187
- تواتر 187
- تواتر لفظی 188
- تواتر اجمالی 188
- تواتر معنوی 188
- جامع عرضی 189
- جامع ذاتی 189
- جامع انتزاعی 189
- جزء 190
- جزء خارجی 190
- جزء ذهنی 190
- اشاره 190
- جمع تبرّعی 191
- جعل بسیط 191
- جمع عرفی 191
- جمع دلالی 191
- جعل مرکّب 191
- الجمع مهما امکن اولی من الطّرح 192
- جمع مقبول 192
- جمع محمولی 192
- جمع موضوعی 192
- حاظر و مبیح 195
- حجّت 195
- حجیت اصولی 196
- حجیت ذاتی 196
- حرمت ذاتی 197
- اشاره 197
- حرمت 197
- حُسن و قبح عقلی 198
- حقیقت شرعیه 206
- حقیقت متشرّعه 207
- حقیقت و مجاز 207
- حکم 210
- اشاره 210
- حکم ارشادی 216
- حکم امضایی 216
- حکم اقتضایی 216
- حکم تأسیسی 217
- حکم تنجیزی 217
- حکم تکلیفی 217
- حکم ثانوی 217
- حکم اوّلی 217
- حکم فعلی 218
- حکم شرعی 218
- حکم شأنی 218
- حکم ظاهری 218
- حکم عدمی 218
- حکم واقعی اوّلی 219
- اشاره 219
- حکم وضعی 219
- حکمت 219
- حکم واقعی ثانوی 219
- حکم مولوی 219
- حکمت الهی 220
- اشاره 220
- حکومت 220
- حکومت ظاهری 222
- حکومت عرفی 222
- حمل ذاتی اوّلی 223
- حمل شایع صناعی 223
- حمل 223
- اشاره 223
- حیثیت تعلیلیه 224
- حیثیت اطلاقیه 224
- خاص 225
- حیثیت تقییدیه 225
- خبر 225
- اشاره 225
- خبر حسن 231
- خبر عزیز 231
- خبر صحیح 231
- خبر حسّی 231
- خبر ضعیف 231
- خبر حدسی 231
- خبر متواتر لفظی 232
- خبر متواتر 232
- خبر موثوق 232
- خبر متواتر اجمالی 232
- خبر متواتر معنوی 232
- خبر موثّق 232
- خبر مستفیض 232
- دفع مفسده مقدّم بر جلب منفعت 233
- خرق اجماع 233
- خطاب های شفاهی 233
- اشاره 234
- دلالت استعمالی 234
- دلالت اقتضا 235
- دلات ایماء 236
- دلالت التزامی 236
- دلالت تصدیقی 236
- دلالت انّی 236
- دلالت ترک 236
- دلالت تفهیمی 237
- دلالت تضّمنی 237
- دلالت تقریر 237
- دلالت تصوّری 237
- دلالت جدّی 238
- دلالت تنبیه 238
- دلالت طبعی 238
- دلالت سکوت 238
- دلالت عقلی 239
- دلالت فعل 239
- دلالت لمّی 240
- دلالت قول 240
- دلالت مطابقی 240
- دلیل 241
- دلالت وضعی 241
- دلالت منطوق 241
- اشاره 241
- دلیل امضایی 242
- دلیل اجتهادی 242
- دلیل الخطاب 242
- دلیل انّی 243
- دلیل شرعی 243
- دلیل لبّی 243
- دلیل عقلی 243
- دلیل فقاهتی 243
- دلیل تأسیسی 243
- دلیل لفظی 244
- دلیل نقلی 244
- دلیل لمّی 244
- دلیل محرز 244
- دور 244
- دوام نسبت 244
- دوران امر بین اقلّ و اکثر ارتباطی 245
- دوران امر بین تخصیص و نسخ 245
- دوران امر بین اقلّ و اکثر استقلالی 245
- دوران امر بین جزئیت،شرطیت و مانعیت 245
- دون اثباطه خرط القتاد 246
- دوران امر بین محذورین 246
- دوران امر بین متباینین 246
- ذات 246
- ذاتی و عرضی 247
- ذهن 248
- رافع و مانع 248
- رخصت و عزیمت 249
- رفع و دفع 251
- سبب 251
- سبر و تقسیم 253
- سدّ ذرایع و فتح ذرایع 254
- سنّت 256
- سیره 260
- سیرۀ عقلا 260
- اشاره 260
- سیرۀ متشرّعه 260
- اشاره 261
- شبهۀ بدوی 261
- شبهۀ ابن قبّه 261
- شبهۀ حکمی 262
- شبهۀ تحریمی 262
- شبهۀ کعبی 263
- شبهۀ محصور 264
- شبهۀ مقرون به علم اجمالی 264
- شبهۀ مصداقی 264
- شبهۀ مفهومی 264
- شبهۀ وجوبی 265
- شرایط جعل و مجعول 265
- شبهۀ موضوعی 265
- شرط 265
- اشاره 265
- شرط متقدّم،متأخّر و مقارن 266
- شرط ترتّب 266
- شرط اتّصاف 266
- اشاره 267
- شک 267
- شک بین جزئیت و مانعیت 267
- شرع 267
- شک در تکلیف 268
- شک در رافع 268
- شک در حجیت 268
- شک در مقتضی 269
- شک ساری 269
- شک در محصّل 269
- شک در مکلّفٌ به 269
- شک طاری 270
- شک سببی 270
- شک مسبّبی 270
- شهرت 271
- شهرت روایی 271
- اشاره 271
- شهرت عملی 272
- شهرت فتوایی 272
- صحّت حمل 272
- صحیح و اعم 273
- صدق در قضایای حملی 277
- اشاره 278
- ضدّ 278
- ضرر و ضرار 279
- ظاهر 279
- ضدّ عام 279
- طریقیت 279
- طلب و اراده 279
- طریقۀ عقلا 279
- ظنّ 282
- اشاره 282
- ظنّ اطمینانی 283
- ظنّ خاص 283
- ظنّ قوی 284
- ظنّ غالب 284
- ظنّ مانع 284
- ظنّ مطلق 284
- ظنّ طریقی 284
- ظنّ متأخّم به علم 284
- ظنّ ممنوع 284
- ظنّ موضوعی 285
- ظواهر الفاظ 285
- ظنّی الدّلالت 285
- ظنّ نوعی 285
- ظهور تصدیقی 286
- ظهور اقتضائی 286
- اشاره 286
- عام استغراقی 287
- عام اصولی 287
- ظهور تضمّنی 287
- ظهور ذاتی 287
- ظهور موضوعی 287
- عام مجموعی 288
- عام و خاص 288
- عام بدلی 288
- عام افرادی 288
- عدالت 292
- عام و خاص من وجه 292
- عدم ابتلا 293
- عدم ازلی 293
- عدم اطّراد 294
- عدم الدّلیل دلیل العدم 294
- عدم القول بالفصل 295
- عدم صحّت حمل 296
- عدم محمولی 296
- عدم و ملکه 296
- عدم صحّت سلب 296
- عَرَض 297
- عَرَض غریب 297
- عرض ذاتی 297
- عدم وصفی 297
- عرض و عرضی 297
- اشاره 297
- عُرف 298
- اشاره 298
- عرف خاص 301
- عرف عام 302
- عرف فاسد 302
- عرف قولی 302
- عرف عملی 302
- عصیان 303
- عصمت 303
- عزیمت 303
- اشاره 304
- عقلیات غیر مستقل 307
- عقل نظری 307
- علّت 307
- عقلیات مستقل 307
- عقل عملی 307
- علّت و حکمت 310
- اشاره 311
- علم اجمالی 313
- علم فقه 314
- عموم استغراقی 314
- علم تفصیلی 314
- علم اجمالی در تدریجیات 314
- علم اصول فقه 314
- اشاره 314
- عموم 314
- عموم فوقانی 315
- عموم سیاقی 315
- عموم زمانی 315
- عموم و خصوص مطلق 316
- عموم و خصوص من وجه 316
- عموم و خصوص 316
- غایت 316
- فتح ذرایع 317
- غیر مستقلاّت عقلی 317
- فحوی الخطاب 317
- فقه 318
- فور و تراخی 319
- فقیه 319
- قاصر 320
- قاطع و مانع 321
- اشاره 322
- قاعدۀ استطاعت 323
- قاعدۀ استصحاب 323
- قاعدۀ اصولی 324
- قاعدۀ تجاوز و فراغ 324
- قاعدۀ الجمع مهما امکن اولی من الطّرح 324
- قاعدۀ تحسین و تقبیح عقلی 328
- قاعدۀ تسامح در ادلّۀ سنن 328
- قاعدۀ ترجیح بلا مرجّح 328
- قاعدۀ تقیه 329
- قاعده تعیین 329
- قاعدۀ صحّت 335
- قاعدۀ فقهی 335
- قاعدۀ طهارت 335
- قاعده فراغ 335
- قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان 335
- قاعدۀ لاضرر و لاضرار 338
- قاعده لطف 343
- قاعدۀ ما لایدرک کلّه لایترک کلّه 345
- قاعدۀ مقتضی و مانع 345
- قاعدۀ ملازمه 346
- قاعدۀ میسور 348
- قاعدۀ نفی عُسر و حرج 349
- قاعدۀ ید 353
- قاعدۀ یقین 356
- قبح فعلی و قبح فاعلی 358
- قُبح عقاب بلابیان 358
- قدرت تکوینی به معنی اعم 359
- قرآن 360
- اشاره 364
- قرینۀ حالیه 364
- قرینه 364
- قرینۀ لفظی 365
- قرینۀ عرفی 365
- قرینۀ عقلی 365
- قرینۀ غیرلفظی 365
- قرینۀ لبّی 365
- قرینۀ مقالیه 366
- قصد وجه 366
- قرینۀ منفصل 366
- قطع 367
- قضیۀ حقیقیه 367
- قضیۀ خارجیه 367
- اشاره 367
- اشاره 367
- قطع تفصیلی 373
- قطع اجمالی 373
- قطع تعبّدی 373
- قطع شخصی 373
- قطع عرفی 374
- قطع قطّاع 374
- قطع موضوعی 374
- قطع موضوعی طریقی 374
- قطع طریقی 374
- قطع موضوعی وصفی 375
- قطع واقعی 375
- قطع نوعی 375
- قَلب 376
- القول بعدم الفصل 377
- قول لُغوی 377
- قیاس 379
- اشاره 379
- قیاس ادنی 382
- قیاس اخاله 382
- قیاس اصولی 383
- قیاس اولویت 383
- قیاس جلی 383
- قیاس خفی 383
- قیاس مصرّح العلّه 384
- قیاس علّت 384
- قیاس مستنبط العلّه 384
- قیام اصول مقام قطع 384
- قیاس منصوص العلّه 384
- قیام اماره مقام قطع موضوعی طریقی 385
- قیام اماره مقام قطع موضوعی صفتی 385
- کان تامّه و ناقصه 385
- کشف 387
- کُفر 389
- کشف انسدادی 389
- کلّ 389
- کلّی 390
- کلّما حکم به العقل حکم به الشّرع 390
- کلام 390
- اشاره 390
- کلّما حکم به الشّرع حکم به العقل 390
- کلّی عقلی 391
- کلّی منطقی 391
- کلّی طبیعی 391
- کنایه 393
- کِیف 394
- کَون 394
- لای نفی جنس 395
- لُبّ 396
- لزوم بین و غیر بین 396
- لحن الخطاب 396
- لغت 397
- لمّی 397
- مادّه 398
- ماهیت لا به شرط قسمی 399
- ماهیت 399
- مانع شرعی 399
- اشاره 399
- ماهیت مجرّده 400
- ماهیت مخلوطه 400
- ماهیت مطلقه 400
- ماهیت لا به شرط مقسمی 400
- ماهیت مهمله 400
- مبادی تصدیقیه 401
- مبادی تصوّریه 401
- اشاره 401
- مبادی احکامیه 401
- مبادی عالیه 401
- متأخّری متأخّرین 402
- مُبیح 402
- متجرّی 402
- متأخّرین 402
- مترادف 403
- متشابه 403
- متشرّعه 403
- متعلّق احکام 404
- متواتر 404
- اشاره 405
- مثبتات اماره و اصل 405
- مَجاز 405
- مجاری اصول 405
- مجاز به زیاده و نقصان 406
- مجاز عقلی 406
- مَجاز لغوی 407
- مجاز مشهور 407
- مجهول 408
- محمول بالضّمیمه 409
- مخالفت قطعی عملی 410
- مخالفت قطعی التزامی 410
- مخالفت احتمالی عملی 410
- اشاره 411
- مخصّص قطعی الدّلالت 412
- مخصّص عقلی 412
- مخصِّص لُبّی 413
- مخصّص متّصل لُبّی 414
- مخصِّص مبین 414
- مخصّص متّصل 414
- مخصِّص لفظی 414
- مخصّص متّصل لفظی 415
- مخصّص مجمل 415
- مخصّص منفصل لُبّی 416
- مخصّص منفصل 416
- مراتب حکم 417
- مخطّئه 417
- مرّه و تکرار 418
- مُرجِّح 418
- مستحب 419
- مستقلّات عقلیه 419
- مسئلۀ فقهی 419
- مسئلۀ اصولی 419
- مسقطات تکلیف 420
- مسلّمات 420
- مشهور 421
- مشترک 421
- مصالح مرسله 422
- مصلحت 426
- مضیق 428
- مطلق 428
- معقولات اوّلیه 429
- مظنونات 429
- معقولات ثانویه 429
- مفاهیم اعتباری 430
- اشاره 430
- مفاهیم انتزاعی 430
- مفهوم 430
- مفاهیم حقیقی 430
- مفهوم استثناء 433
- مفهوم حصر 433
- مفهوم غایت 435
- مفهوم لقب 437
- مفهوم مردّد 438
- مفهوم موافق 438
- مفهوم وصف 438
- مقدّمات تولیدیه 439
- مقدّمات حکمت 439
- اشاره 441
- مقدّمات دلیل انسداد 441
- مقدّمه 441
- مقدّمۀ سبب 444
- مقدّمۀ شرط 444
- مقدّمۀ شرعی 445
- مقدّمۀ صحّت 445
- مقدّمۀ عبادی 446
- مقدّمۀ عدم مانع 447
- مقدّمۀ عقلی 447
- مقدّمۀ غیر موصل 448
- مقدّمۀ علم 448
- مقدّمۀ متأخّر 448
- مقدّمۀ معدّ 449
- مقدّمۀ متقدّم 449
- مقدّمۀ مفوّته 449
- مقدّمۀ مقارن 450
- مقدّمۀ موصل 450
- مقدّمۀ واجب 451
- مقدّمۀ وجود 453
- مقرّر 453
- مقدّمۀ وجوب 453
- ملاکات احکام 454
- ملاک اقتضایی 454
- مقید 454
- ملازمه بین حکم شرع و عقل 454
- منجّز 455
- ملکه 455
- مناسب 455
- مَناط 455
- منطوق 456
- موافقت و مخالفت 456
- موافقت قطعی التزامی 456
- موافقت قطعی عملی 456
- موافقت احتمالی التزامی 456
- موافقت احتمالی عملی 456
- موضوع 458
- اشاره 458
- موضوع علم اصول 459
- موضوع مستنبط 459
- نسخ 460
- اشاره 460
- نسخ وجوب 462
- نصّ اهل لغت 463
- اشاره 463
- نصّ 463
- نظر 464
- نفس الامر 465
- نَعت 465
- نفی حکم به لسان موضوع 466
- نَفل 466
- اشاره 467
- نهی ارشادی 469
- نهی در عبادت 470
- نهی تحریمی 470
- نهی تنزیهی 470
- نهی در معامله 470
- نهی نفسی 471
- نهی غیری 471
- اشاره 471
- واجب 471
- واجب تبعی 472
- واجب تخییری 472
- واجب تعبّدی 473
- واجب توصّلی 473
- واجب تعیینی 473
- واجب مضیق 474
- واجب کفایی 474
- واجب غیری 474
- واجب مشروط 474
- واجب مطلق 475
- واجب معلّق 475
- واجب موسّع 476
- واجب منجّز 476
- واجب نفسی 476
- واجب مقید 476
- واجب موقّت 476
- واضع 477
- واسطه در عروض 477
- وجوب 478
- وجود نعتی 480
- وجود محمولی 480
- وحدت مطلوب و تعدّد مطلوب 480
- ورود 481
- وصف 482
- اشاره 483
- وضع 483
- وضع تخصّصی 485
- وضع شخصی 486
- وضع جزئی 486
- وضع تخصیصی 486
- وضع عینی 486
- وضع تعیینی 486
- وضع تعینی 486
- وضع نوعی 487
- وضع مرکّبات 487
- یقین منطقی و یقین اصولی 489
- یقین استقرائی 489
- اشاره 489
- هل مرکّبه 489
- یقین 489
داشته باشند،حمل را«شایع صناعی»گویند.مانند:احمد انسان است،و زغال سیاه است.این نوع حمل را حمل شایع صناعی گفته اند زیرا اوّلاً:در استعمالات بین مردم رواج و شیوع دارد،و ثانیاً:قضایایی که مسایل علوم گوناگون را تشکیل می دهند،مشتمل بر این نوع حمل هستند.
حیثیت اطلاقیه
در قضایایی مانند:«انسان از آن جهت که انسان است ناطق است»عبارت«از آن جهت که انسان است»«حیثیت اطلاقیه»قضیه را بیان می کند.این قید در عبارات عربی به صورت«من حیث هو هو»یا«من حیث هی هی»فراوان به چشم می خورد.حیثیت اطلاقیه،اگرچه در ظاهر به صورت قید در کلام ظاهر می شود اما در واقع،چیزی را بر ذات موضوع نمی افزاید،بلکه تنها تکرار یا تأکیدی از همان موضوع قضیه است و بدین جهت در واقع،قید به شمار نمی رود.در زبان عرف نیز این گونه قضایا رایج است و در بسیاری از مناسبات گفته می شود:«او خود چنین کرد»یا«انسان خودش بهتر از هر کس خویشتن را می شناسد»الفاظ«خود»و«خودش»جز تأکید یک موضوع بسیط برای قضیه نیست و قیدی بر ذات موضوع اضافه نمی کند.تنها فایده حیثیت اطلاقیه این است که بیان می کند موضوع برای پذیرش محمول از هر قید و شرطی آزاد است،و هیچ امر مغایر با موضوع در ثبوت حکم برای موضوع و به دیگر سخن،در موضوعیت موضوع قضیه،نقشی ندارد. (1)
حیثیت تعلیلیه
«حیثیت تعلیلیه»در قضایایی فرض می شود که حکم محمول برای موضوع مستند به علّتی از علل می باشد،اما این استناد در متن قضیه ذکر نشده و در نتیجه،موضوع بدون تقید به آن علّت،موضوع حکم قرار گرفته است.مثلاً در قضیه«انسان خندان است»،ثبوت«خندان»برای انسان،معلول علّتی است(تعجّب و شگفت زده شدن)،اما این علّت در متن قضیه منعکس نشده است.وظیفه حیثیت تعلیلیه در قضایا این است که
1- (1) .شرح مصطلحات فلسفی:82،با تصرّف.