فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 23

که بر نجس بودن آن لباس دلالت می کرد.بعضی از اصولیین معتقدند که هر چند مقتضای قاعده(وجود ملازمه بین عمل و اجزای آن)عدم اجزا است اما اجماع داریم بر اجزا؛برخی هم قول به عدم اجزا را اختیار نموده اند. (1)مرحوم مظفّر رحمه الله صورت های متعدّدی را برای این قسم تصویر کرده است و معتقد است که اجماع ادّعا شده مربوط به احکام است ولی در موضوعات خارجی،قول معروف،عدم اجزا است. (2)

اجزاء در اصول با کشف خلاف قطعی

اگر مکلّف تکلیفی را به استناد یکی از اصول عملی انجام داد و سپس علم و قطع پیدا کرد که مفاد اصل عملی خلاف بوده و وظیفۀ او چیز دیگری است،وظیفه چیست؟مثلا:بعد از این که در لباس مشکوک،اصل طهارت را جاری نمود و با آن نماز خواند،یقین پیدا کرد که این لباس نجس بوده.حکم نمازی که به جا آورده چیست؟مرحوم مظفّر رحمه الله معتقد است که در اصول عقلی مانند تخییر و برائت عقلی،بحث اجزا متصوّر نیست زیرا اصول عقلی متضمّن حکم ظاهری نیستند تا بحث شود که آیا این احکام ظاهری مجزی از حکم واقعی هستند یا خیر؛بلکه مضمون اصول عقلی،فقط نفی عقاب و معذور بودن مکلّفی است که نتوانسته حکم واقعی را به دست آورد.اما در اصول شرعی مانند استصحاب؛برائت شرعی و هم چنین اصل طهارت و....بحث اجزا جریان دارد زیرا این اصول از ناحیۀ شارع جعل شده اند تا وظیفۀ مکلّف را در حالت شک مشخص نموده و او را از حیرت و سرگردانی خارج نمایند و به عبارت دیگر:این اصول متضمّن حکم ظاهری هستند. (3)در اجزا و عدم اجزای اصول در صورت کشف خلاف قطعی،اختلاف است.1.قول به عدم اجزا؛2.قول به اجزا.دلیل طرفداران قول به اجزا چیست؟ایشان معتقدند که ادلّۀ احکام در صورتی که اطلاق داشته باشند،توسعه پیدا کرده و شامل صورت واقعی،اضطراری و ظاهری آن تکلیف می شوند.مثلاً:آیه شریفه 43 سورۀ نساء که می فرماید: فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً .اطلاق دارد و شامل هر

1- (1) .اصول الفقه:256/1.
2- (2) .همان.
3- (3) .همان:254.