فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 235

دلالت اشاره

«دلالت اشاره»از اقسام منطوقِ غیر صریح است.هرگاه مطلبی مورد نظر گوینده نباشد ولی لازمۀ سخن گوینده باشد،دلالت کلام بر این لازمه را«دلالت اشاره»گویند.خداوند در آیه 15 سورۀ احقاف می فرماید: وَ حَملُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهراً ؛مدّت زمان بارداری و شیر دادن زنان سی ماه است.و در آیه 14 سورۀ لقمان می فرماید: وَ فِصالُهُ فِی عامَینِ ؛مدّت زمان شیر دادن بچّه،دو سال است.در آیۀ اوّل،خداوند در مقام بیان حق مادر و زحمت هایی است که مادر متحمّل می شود و در آیۀ دوّم،در مقام بیان مدّت زمان شیر دادن است.لازمۀ این دو آیه،علم به کمترین مدّت زمان بارداری است که شش ماه می باشد.دلالت اشاره وقتی حجّت است که لازمۀ آن قطعی باشد. (1)

دلالت اقتضا

«دلالت اقتضا»،از نوع دلالت التزامی است،ولی در عین حال،مقصود متکلّم نیز هست.دلالت اقتضا در جایی است که درستی یا صحّت معنی از نظر عقل یا شرع بر آن متوقّف باشد.دلالت اقتضا از اقسام منطوق غیر صریح است.خداوند در آیه ی82 سورۀ یوسف می فرماید: وَ سئَلِ القَریَهَ ؛از آبادی سؤال کن.ولی صحّت این کلام متوقّف است بر تقدیر گرفتن کلمه«اهل»،یعنی از اهل آبادی سؤال کن.در این مثال،صحّت کلام از نظر عقل متوقّف بر تقدیر گرفتن کلمه«اهل»است.اما اگر کسی بگوید:بنده(غلام)خودت را از جانب من به هزار تومان آزاد کن.صحّت این آزادی بنده متوقّف است بر انتقال بنده به گوینده و تحقّق مالکیت وی و سپس آزادی او.زیرا گوینده بنده ای را می تواند آزاد کند که ملک او باشد.گاهی نیز درستی کلام متوقّف بر تقدیر گرفتن است.در حدیث نبوی صلّی الله علیه و آله وارد شده است که نُه چیز از امّت من برداشته شده است. (2)فراموشی،خطا،اشتباه و....این کلام حضرت وقتی درست و صادق است که کلمه ای در تقدیر گرفته شود،مثلاً مؤاخذه.در نتیجه،معنای کلام حضرت چنین