فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 249

رأی

به گفته«مصطفی عبدالرزاق»؛«رأی»یعنی اعتماد بر فکر در استنباط حکم شرعی. (1)گاهی رأی را مترادف با اجتهاد،استنباط،استحسان،و قیاس می دانند. (2)همین مرادف بودن رأی با اجتهاد و قیاس در قرون اوّلیۀ اسلام باعث شده بود که فقهای شیعه،با الهام از فرمایشات گهربار معصومین علیهم السلام به شدّت با اجتهاد به معنای اعمال رأی و قیاس به مخالفت برخیزد.در قرن پنجم و ششم هجری که اجتهاد تعریف جدیدی پیدا کرد،شیعه نیز آن را قبول نمود.در همین زمان بود که در تعریف اجتهاد گفته شد:اجتهاد عبارت است از تلاش مجتهد برای تحصیل علم یا ظنّ به احکام شرعی. (3)هر چند به مرور زمان تعاریف دقیق تر و کامل تری از اجتهاد بیان شد.به عنوان«اجتهاد»رجوع شود.برخی از عالمان شیعی مانند سید مرتضی رحمه الله بین رأی و قیاس فرق قایلند. (4)

رخصت و عزیمت

-5

«رخصت»در لغت یعنی آسان گرفتن در کار و در اصطلاح،یعنی جعل حکم بر خلاف دلیل به این علّت که عمل کردن به مقتضای دلیل،باعث مشقّت یا حرج می گردد.مثلاً دلیل شرعی می گوید خوردن گوشت حیوان مرده حرام است،اما مکلّف در وضعیتی قرار گرفته که اگر از این گوشت نخورد،جانش به خطر می افتد.لذا شارع اجازه داده وی از آن گوشت بخورد تا جانش حفظ شود.این جواز را«رخصت»گویند.«عزیمت»به معنی قصد مؤکّد است.

-اقسام رخصت:رخصت چهار قسم است:1.واجب.گاهی رخصت واجب است مانند حلال بودن گوشت مردار برای کسی که ناچار است.2.مستحب.غسل جمعه باید در ظرف زمانی خاصّی واقع شود.اما اگر کسی نگران است که روز جمعه

1- (1) .مقدّمه«النّصّ والاجتهاد»نقل از تمهید لتاریخ الفلسفه الاسلامیه:138.
2- (2) .همان؛مبادی الوصول:214.از ادلّۀ ایشان بر بطلان قیاس معلوم می شود که به نظر ایشان،«رأی»مرادف با«قیاس»است.
3- (3) .معارج الاصول:179؛المستصفی:199/2؛الاحکام آمدی:396/2.
4- (4) .الذّریعه:673/2.
5- (5) .تمهید القواعد:45؛المعجم الاصولی:162/2.