فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 252

سببیت و طریقیت

در بحث«اماره»اختلاف است که آیا«اماره»از باب«سببیت»حجّت است یا از باب«طریقیت»؟یعنی:آیا اماره از طرف شارع حجّت قرار داده شده تا مکلّف را به واقع برساند که اگر مطابق با واقع بود،منجّز باشد،و اگر مخالف با واقع شد و به خطا رفت،موجب معذوریت شود؟اگر حجیت اماره از باب طریقیت باشد،معنای آن«منجزیت»است در صورت اصابت به واقع و«معذوریت»،در صورت مخالفت با واقع.حجیت اماره در این وضعیت،حکمی وضعی خواهد بود.یا این که اماره فقط طریقی برای رسیدن به واقع نیست،بلکه خود اماره سبب حدوث مصلحت در مؤدّای خود می شود،به گونه ای که در صورت مخالفت اماره با واقع،بر اساس این اماره یک حکم ظاهری از سوی شارع برای مکلّف جعل می شود؟اگر چنین باشد،حکم جعل شده تکلیفی خواهد بود.مثلاً خبر واحدی می گوید:در زمان غیبت،نماز جمعه واجب است.اکنون اگر در واقع نماز جمعه در زمان غیبت حرام باشد،بنا بر قول به حجیت اماره از باب سببیت،یک حکم ظاهری به عنوان وجوب نماز جمعه از سوی شارع جعل می شود.ولی بنا بر قول به حجیت اماره از باب طریقیت،مکلّف تنها معذور است و حکم واقع به حال خود باقی است.مرحوم مظفّر رحمه الله می گوید:حق این است که اماره از باب طریقیت حجّت است.زیرا طبیعت اماره این است که طریق محض به سوی مؤدّای خود باشد،چرا که لسان اماره،کشف و حکایت از واقع است و عقلا نیز اماره را معتبر می دانند و بر اساس آن عمل می کنند چون کشف از واقع می کند. (1)برخی نیز معتقدند که اماره از باب سببیت حجّت است.ولی شیخ انصّاری رحمه الله راه سوّمی را انتخاب کرده است که به«مصلحت سلوکیه»شهرت دارد.به عنوان«اماره»رجوع شود.

-فرق بین سببیت و طریقییت در اماره:1.بنابر سببیت،مصلحت در متابعت اماره و ترتیب اثر بر آن است و همین مصلحت،موجب جعل حکم نفسی بر طبق مؤدّای اماره می شود.ولی بنا بر طریقیت،مصلحت،تنها در ادارک واقع است.2.بنا بر سببیت،حکم تکلیفی نفسی بر طبق مؤدّای اماره جعل می شود.ولی بنابر طریقیت،حکم جعل شده