فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 253

وضعی خواهد بود.3.بنابر سببیت،حکم واقعی از فعلیت ساقط می شود؛خواه اماره مطابق با واقع باشد؛خواه مخالف با واقع باشد.زیرا اگر با وجود اماره،حکم واقعی نیز بر فعلیت خود باقی بماند،موجب اجتماع مثلین یا ضدّین می شود.ولی بنا بر طریقیت،اگر اماره مطابق با واقع باشد،واقع تنجزّ پیدا می کند،ولی اگر مخالف با واقع باشد،حکم واقع از فعلیت ساقط می شود و مکلّف معذور است.4.بنابر سببیت،اگر مکلّف بر طبق اماره عمل نکند،عصیان کرده است؛چه اماره مطابق با واقع باشد و چه مخالف با واقع باشد.زیرا مکلّف با حکم ظاهری مخالفت کرده است.ولی بنا بر طریقیت،اگر اماره مطابق با واقع باشد،عمل نکردن مکلّف بر طبق آن عصیان است و اگر اماره مطابق با واقع نباشد،مکلّف متجرّی است.به عنوان«تجرّی»رجوع شود.5.در برخی موارد،قول به سببیت موجب حصول اجزاء می شود که در همان موارد،قول به طریقیت،موجب عدم اجزاء می شود.مثلاً اگر عادل خبر داد که سوره جزء نماز نیست و مکلّف هم نماز را بدون سوره خواند،سپس معلوم شد که سوره جزء نماز است،بنابر قول به سببیت،این نماز صحیح است و بنا بر قول به طریقیت،این نماز باطل است. (1)به عنوان«اجزاء»رجوع شود.

سبر و تقسیم

-2

قائلین به قیاس معتقدند که یکی از راه های علم پیدا کردن به علّت،«سبر»و«تقسیم»است.سبر و تقسیم یعنی این که اوصاف موجود در اصل را که احتمال می دهیم علّت حکم باشند جمع کرده و یکی یکی مورد آزمایش قرار دهیم؛سپس هر کدام از آن اوصاف که صلاحیت علّت بودن را ندارد خارج کرده تا صفتی بماند که صلاحیت علّت بودن دارد.مثلاً برای حرمت ربا در ذرّت،آن را به گندم قیاس می کنند.اکنون اوصافی که صلاحیت علّت بودن در گندم را دارند مورد بررسی قرار می دهیم.علّت حرمت ربا در گندم،یا غذا بودن آن است،یا طعم آن است و یا این که چون از اجناس وزن کردنی است.غذا بودن و طعم،صلاحیت علّت بودن را ندارند،پس چون گندم از اجناس وزن