فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 254

کردنی است،ربا در آن حرام است.ذرت نیز از اجناس وزن کردنی است.پس ربا در آن حرام است.به عنوان«تنقیح مناط»رجوع شود.

سدّ ذرایع و فتح ذرایع

«سدّ»یعنی جلوگیری و بستن و مانع شدن،و«فتح»یعنی گشودن و باز کردن.«ذرایع»جمع ذریعه و در لغت به معنای وسیله و واسطۀ رسیدن به چیزی است.در اصطلاح،تعریف های مختلفی ارایه شده است.برخی گفته اند:«ذریعه»یعنی توسّل به چیزی که مصلحت است برای رسیدن به مفسده. (1)تعریف دیگری به همین مضمون ارایه شده است که:ذریعه چیزی است که توسط آن رسیدن به شیء ممنوعی که مشتمل بر مفسده است حاصل می شود. (2)ولی الاصول العامّه می گوید:بهتر است در تعریف ذریعه بگوییم:وسیله ای است که منجر به احکام پنج گانه می شود. (3)«ابن قیم»ذرایع را چهار قسم می داند:1.وسایلی که وضع شده اند برای منجر شدن به مفسده.مانند شراب خوردن که منجر به مستی می شود.2.وسایلی که برای امور مباح وضع شده اند،ولی شخص با انجام دادن آن قصد توسّل به مفسده را دارد.مانند بیع به قصد ربا.3.وسایلی که برای امور مباح وضع شده اند و شخص هم قصد توسّل به مفسده را ندارد،ولی معمولاً این وسایل منجر به مفسده می شوند و مفسدۀ آنها نیز بر مصلحتشان رجحان دارد.مانند ناسزا گفتن به بتها که موجب تحریک مشرکین و ناسزا گفتن به خداوند می شود.4.وسایلی که برای امور مباح وضع شده اند و گاهی منجر به مفسده می شوند ولی مصلحت آنها رجحان دارد.مانند گفتن حق نزد حاکم ستمگر.

-حکم ذریعه:ابن قیم و گروهی دیگر از اهل تسنّن،غیر از قسم چهارم،بقیه اقسام ذریعه را حرام و مالکی ها و حنبلی ها،تنها قسم دوّم را حرام می دانند. (4)

1- (1) .التّوسل بما هو مصحله الی مفسدهٍ.الموافقات:144/4.
2- (2) .ما یتوصّل به الی شیءٍ ممنوع مشتمل علی مفسده.الاصول العامّه:407؛نقل از المدخل للفقه الاسلامی:266.
3- (3) .همان:408.
4- (4) .ما یتوصّل به الی شیءٍ ممنوع مشتمل علی مفسده.الاصول العامّه:407؛نقل از المدخل للفقه الاسلامی:409.