فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 261

شبهه

اشاره

«شبهه»یعنی اشتباه درست به نادرست.شبهه اقسام مختلفی دارد از جمله:1.شبهۀ بدویه.2.شبهۀ تحریمیه.3.شبهۀ حکمیه.4.شبهۀ محصوره.5.شبهۀ غیر محصوره.6.شبهۀ مصداقیه.7.شبهۀ مفهومیه.8.شبهۀ مقرون به علم اجمالی.9.شبهۀ موضوعیه.10.شبهۀ وجوبیه.توضیح هر کدام را در عنوان مربوط و«اصل احتیاط»بیابید.

شبهۀ ابن قبّه

آیا از نظر عقل امکان دارد که شارع مقدّس ما را ملزم به متابعت از ظنّ بنماید؟«ابن قبّه»برخلاف سایر اصولیین معتقد است که چنین چیزی محال است زیرا اوّلاً:اگر تعبّد به ظنّ در اخبار از پیامبر صلّی الله علیه و آله جایز باشد،باید در اخبار از خداوند نیز جایز باشد.چون به اجماع ثابت شده که عمل به ظنّ در مورد اخبار از خداوند جایز نیست،در مورد پیامبر صلّی الله علیه و آله نیز جایز نیست.به عبارت دیگر:وقتی در اصول دین تعبّد به ظنّ ممکن نیست،در فروع دین نیز ممکن نخواهد بود.ثانیاً:عمل به دلایل ظنّی چه بسا منجر به وقوع در حرام و یا حرام دانستن آن چیزی می شود که در واقع حلال است.مرحوم شیخ انصّاری رحمه الله در ابتدای مبحث«ظنّ»کتاب الرّسائل این شبهه و جواب آن را بیان کرده است.

شبهۀ بدوی

«شبهۀ بدوی»یعنی شبهۀ ابتدایی و آن شبهه ای است که مقرون به علم اجمالی نبوده و یک طرف آن غیر الزامی باشد.مانند دوران امر بین وجوب و عدم وجوب؛و یا دوران امر بین حرمت و عدم حرمت؛یا دوران امر بین وجوب،حرمت و اباحه یا استحباب یا کراهت.هم چنین مانند دوران امر بین نجاست و طهارت.

-اقسام شبهۀ بدوی:1.شبهۀ بدوی وجوبی حکمی.مانند شک در این که آیا موقع دیدن ماه،خواندن دعا واجب است یا خبر؟2.شبهۀ بدوی وجوبی موضوعی.مانند این که شخص می داند استطاعت مالی شرط وجوب حج است،اما تردید دارد که مستطیع است یا خیر؟3.شبهۀ بدوی تحریمی حکمی.مانند شک در حرام بودن استعمال