فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 292

-عام و جست وجوی مخصّص:قرآن کریم و روایات،دو منبع اصلی احکام شرعی هستند که عمومات فراوانی در آنها وارد شده است.هر اهل علمی که با این دو منبع ممارست داشته باشد،در می یابد که چه بسیار مخصّص های منفصلی در کتاب و سنّت وارد شده که در مقام شرح و توضیح آن عمومات است.به همین علّت،تقریباً همه اتّفاق نظر دارند بر این که عمل به عام،قبل از جست وجو و فحص از وجود مخصّص جایز نیست،زیرا ممکن است آن عام،از جملۀ عموماتی باشد که مخصّص منفصلی برای آن وارد شده و فحص و جست وجو باعث دست یابی به آن مخصّص شود.بنابراین،اگر کسی بدون جست وجو به عامّی عمل نمود و در واقع،مخصّص برای آن وارد شده بود،معذور نخواهد بود.بلی!اگر جست وجو کرد و به مخصّص دست نیافت،آن گاه می تواند به عام عمل کند و چنان چه مخصّص هم وارد شده بود معذور است.

سؤال:چه مقدار فحص و جست وجو لازم است؟آیا باید قطع پیدا کند به عدم وجود مخصّص؟یا ظنّ غالب و اطمینان به عدم وجود مخصّص کافی است؟جواب:بسیاری از علما معتقدند جست وجو به اندازه ای لازم است که ظنّ حاصل شود بر عدم وجود مخصّص.

عام و خاص من وجه

به عنوان«عموم و خصوص»رجوع شود.

عدالت

معنی لغوی«عدالت»،حدّ وسط بین افراط و تفریط است. (1)بنابراین،در هر موردی این لفظ استعمال شود،مقصود حدّ وسط و معتدل آن است.مثلاً آب معتدل یعنی آبی که نه زیاد سرد باشد و نه زیاد گرم؛جسم معتدل یعنی نه زیاد بزرگ و نه زیاد کوچک.با توجّه و ملاحظۀ همین معنای لغوی،لفظ عدالت در موارد مختلف به تناسب آن مورد بر مساوات،برابری،استقامت،اقتصاد و قسط اطلاق می شود. (2)در تعریف معنای شرعی