فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 304

عقل

اشاره

-1

«عقل»در لغت دو معنا دارد؛یکی فهم و دیگری قید و بند.عاقل به کسی می گویند که نفس خود را از هوی و هوس باز می دارد. (2)اما تعریف اصطلاحی عقل:مرحوم مجلسی رحمه الله شش تعریف برای عقل بیان کرده است:1.عقل عبارت است از قوّۀ ادراک خیر و شرّ و تمییز بین خیر و شرّ و توانایی شناخت اسباب اموری که دارای سبب هستند.عقل به این معنا مناط تکلیف و ثواب و عقاب است.2.ملکه و حالتی در نفس که انسان را به اختیار نیکی ها و منافع و دوری از زشتی ها و ضررها دعوت می کند.3.نیرویی که مردم آن را در برنامۀ زندگی روزمرۀ خود به کار می برند.چنین قوّه ای اگر با قانون شرع موافق باشد و در اموری که شرع آنها را نیکو شمرده به کار رود،عقل معاش نامیده می شود.4.مراتب استعداد نفس برای تحصیل امور نظری و قُرب و بُعد نفس از تحصیل نظریات.5.نفس ناطق انسانی که وجه تمایز انسان از سایر حیوانات است.6.جوهر قدیمی که هم در ذات و هم در افعال خود،مجرّد از ماده است. (3)

-تقسیمات عقل:عقل در فلسفه به«عقل اجمالی»،«بالفعل»،«بالقوّه»،«بالملکه»،«تفصیلی»،«فعّال»،«مستفاد»و«هیولانی»تقسیم می شود که تفصیل هر کدام از اقسام فوق را باید در کتب فلسفی یافت.

1- (1) .مرآه العقول:25/1؛اصول الفقه:217/1؛الفصول:316؛تهذیب الاصول سبزواری:195/1؛المستصفی:237/1؛احیاء علوم الدّین:85/1؛التّحقیق فی کلمات القرآن الکریم:8،ماده عقل؛اصطلاحات الاصول:170؛کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم:1194/2؛شرح مصطلحات فلسفی:97؛الاصول العامّه:279؛ارشاد الفحول:7.
2- (2) .لسان العرب؛مفردات راغب؛ماده عقل.«التّحقیق»می گوید:اصل واحد در کلمه عقل عبارت است از تشخیص صلاح و فساد در جریان زندگی مادّی و معنوی و آن گاه محافظت و نگه داری نفس،و از لوازم آن امساک و نیک اندیشی و نیکو فهمیدن و ادراک و باز داشتن و شناخت امور مورد نیاز در زندگی و قرار گرفتن تحت برنامه عدل و حق و پرهیز از هوی و هوس است.جلد8،ماده عقل.علّامه مجلسی رحمه الله می گوید:عقل در لغت عبارت است از ادراک و فهم اشیاء.مرآه العقول:25/1.
3- (3) .لسان العرب؛مفردات راغب؛ماده عقل.«التّحقیق»می گوید:اصل واحد در کلمه عقل عبارت است از تشخیص صلاح و فساد در جریان زندگی مادّی و معنوی و آن گاه محافظت و نگه داری نفس،و از لوازم آن امساک و نیک اندیشی و نیکو فهمیدن و ادراک و باز داشتن و شناخت امور مورد نیاز در زندگی و قرار گرفتن تحت برنامه عدل و حق و پرهیز از هوی و هوس است.جلد8،ماده عقل.علّامه مجلسی رحمه الله می گوید:عقل در لغت عبارت است از ادراک و فهم اشیاء.مرآه العقول:25/1.