فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 310

علّت به اعتبار اجتهاد در آن.اجتهاد در علّت سه قسم است:الف)تحقیق مناط؛ب)تخریج مناط؛ج)تنقیح مناط.توضیح هر کدام را در عنوان مربوط پیگیری نمایید.3.تقسیم علّت به اعتبار راه های شناخت آن(مسالک).«غزالی»مسالک علّت را به صحیح و فاسد تقسیم کرده است. (1)الف)مسالک صحیح.مسالک صحیح سه قسم است:1.قسمی که از ادلّۀ لفظی پی به علّت می بریم و شامل دلالت مطابقی و التزامی می شود.دلالت التزامی،خود در برگیرندۀ مفهوم موافقت(قیاس اولویت)،مفهوم مخالفت،دلالت اقتضاء،دلالت ایماء و تنبیه می شود.قسم دیگر این دلالت،«بین بالمعنی الاعم»است که از آن به«دلالت اشاره»تعبیر می شود.2.اجماع:یعنی اجماع حاصل شود بر علیت مطّرد و مستقل چیزی.3.اثبات علّت از طریق استنباط که خود شامل طریقه«سبر و تقسیم»و طریقۀ اثبات علّت از طریق ابداء مناسب بین علّت فرضی و حکم است.توضیح هر کدام از اقسام را در عنوان مربوط پیگیری نمایید.ب)مسالک فاسد.«غزالی»مسالک فاسد را ضمن سه مسلک بیان می کند:1.سلامت علّت از نقیض؛2.اطّراد علّت؛3.طرد و عکس. (2)

علّت و حکمت

مقصود از«علّت»،آن چیزی است که وجود و عدم حکم دایر مدار وجود و عدم آن است.اما«حکمت»،جزء علّت برای جعل حکم بر موضوع است.بر همین اساس،هر گاه علّت تامّۀ حکم در یک موضوع مشخص باشد،اگر موضوع دیگری با همان ویژگی ها وجود داشت،می توان آن حکم را به موضوع دوّم نیز تسرّی داد.اما علم به حکمت حکم،مجوز تسرّی حکم به موارد دیگر نمی شود زیرا حکمت،جزء علّت است و نه تمام علّت.مثلاً اگر شارع بفرماید:آب چاه نجس نمی شود به این علّت که از زمین می جوشد.از این کلام می توان استفاده کرد که علّت نجس نشدن آب چاه،جوشش و فوران مستمر آب از زمین است در نتیجه،می توان حکم کرد که هر آبی از زمین بجوشد و فوران نماید،با ملاقات چیز نجس،نجس نمی شود.