فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 311

علم

اشاره

-1

«علم»در لغت یعنی حضور و احاطه بر چیزی.در تعریف و تحدید علم اختلاف فراوان است.برخی مانند«رازی»علم را از ضروریاتی می دانند که نمی توان آن را تعریف کرد.برخی مانند«جوینی»و«غزالی»تعریف علم را مشکل می دانند و تنها در قالب تقسیم و مثال به تعریف علم می پردازند. (2)ولی اکثر علما به تعریف و تحدید علم پرداخته اند،لیکن عبارات ایشان در تعریف علم متفاوت است.«شوکانی»و«تهانوی»حدود ده تعریف برای علم ذکر کرده اند. (3)مرحوم صدر المتألهین رحمه الله در تعریف علم می گوید:علم،عبارت از حضور صورت اشیا نزد عقل است. (4)مرحوم مظفّر رحمه الله معتقد است که تصوّر،ادراک و علم،همگی به یک معنی هستند. (5)«معرفت»،اخصّ از علم است.زیرا معرفت،علم تفصیلی به عین چیزی است ولی علم،هم مجمل است و هم مفصّل.

-فرق بین علم و یقین:«یقین»،عبارت از علم استدلالی به چیزی است بعد از شک در آن،ولی«علم»،اعتقاد موثّق به چیزی است همان گونه که هست.

-فرق بین علم و شعور:«شعور»،علمی است که به صورت دقیق به آن دست یافته شود. (6)به تعریف«علم»توجّه شود.

-تقسیمات علم:1.علم حصولی و علم حضوری:«علم حصولی»،علم به ماهیت شیء بدون وجود خارجی آن است.علم حصولی را«علم انطباعی»نیز گویند.«علم حضوری»،علم به وجود خارجی شیء است.به عبارت دیگر:حضورِ وجودِ خارجی و هویت خارجی شیء نزد عالِم را«علم حضوری»می گویند.2.علم به دو قسم تصوّر و تصدیق تقسیم می شود:«تصوّر»،عبارت است از حصول صورت شیء در عقل،با قطع

1- (1) .التّحقیق فی کلمات القرآن الکریم:8،ماده علم؛رساله تصوّر و تصدیق ملاصدرا؛المنطق:13؛شرح مصطلحات فلسفی.ارشاد الفحول:3؛المحصول:12/1؛المستصفی:34/1؛الاحکام آمدی:12/1؛جمع الجوامع:158/1؛کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم:1219/2.
2- (2) .ارشاد الفحول:4 و 3.
3- (3) .همان و کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم:1219/2.
4- (4) .رساله تصوّر و تصدیق ملحق به کتاب الجوهر النّضید:307.
5- (5) .المنطق:16.
6- (6) .معجم الفروق اللّغویه.