فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 312

نظر از اعتبار و عدم اعتبار حکم.«تصدیق»،حصول صورت شیء است در عقل که خود حکم است یا مستلزم حکم. (1)3.علم فعلی و انفعالی:«علم فعلی»یا«کلّی قبل از کثرت».هر گاه علم به یک شیء از طریق علم به علل آن شیء باشد،آن علم ثابت و به اصطلاح«کلّی»یا«فعلی»نامیده می شود.این قسم علوم،از طریق انفعال از خارج حاصل نشده و در نتیجه،تابع معلوم خارجی نیز نمی باشند و تغییر و تحوّل معلول خارجی نیز در بقای آن اثر ندارد و پیش از وقوع معلوم و همراه با آن و بعد از آن بر یک حال باقی می مانند.

«علم انفعالی»یا«علم جزئی»و یا«کلّی بعد از کثرت».این دسته از علوم در مورد ادراکات حسّی حاصل می شوند و همراه با تغییرات معلوم،تغییر می کنند.به عبارت دیگر:علم جزئی،علمی است که از طریق انفعال از خارج برای ما حاصل می شود.4.الف)علم تفصیلی:علم به اجزا و مراتب معلوم با تمام خصوصیات آن است و در اصطلاح اصولیین،علم تفصیلی آن است که متعلّق آن معین باشد.

ب)علم اجمالی:هر گاه علم ما به معلوم،به صورت تفصیل نباشد،بلکه علم به معلوم داشته باشیم ولی نه به تمام خصوصیات و جزئیات آن،علم را«اجمالی»گویند.به بیان دیگر:علم همراه و توأم با تردید را«علم اجمالی»گویند.به عنوان«احتیاط»رجوع شود؛در اصطلاح اصولیین،علمی را گویند که متعلّق آن مردّد است.5.تقسیم به علم ضروری و علم نظری.-علم ضروری:برخی امور به گونه ای هستند که علم به آنها بدون اجرای عملیات عقلی و فکر و نظر،و تنها به صرف توجّه نفس حاصل می شود.این قبیل علوم را«علوم ضروری»یا«بدیهی»می گویند.چرا برخی امور در عین حال که بدیهی هستند،انسان نسبت به آنها جاهل است؟علّت جهل انسان نسبت به برخی بدیهیات،همانا فقدان سبب توجّه نفس است،به همین دلیل گفته شده که باید اسباب توجّه نفس وجود داشته باشد.اسباب توجّه عبارتند از:الف)توجّه و التفات داشتن.بنابراین،اگر کسی غافل باشد،ممکن است بدیهی ترین بدیهیات نیز برای او مجهول باشند.ب)سلامت ذهن.باید ذهن انسان از سلامت برخوردار باشد.ج)سلامت حواس.در بدیهیاتی که متوقّف بر حواس و از جمله محسوسات هستند،باید حواس