فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 313

پنجگانۀ انسان از سلامت برخوردار باشند.د)فقدان شبهه.اگر انسان دچار شبهه شده باشد،ممکن است در امری بدیهی شک کند یا آن امر بدیهی را انکار کند.ه)عملیات غیر عقلی.بسیاری از امور بدیهی متوقّف بر عملیات غیر عقلی هستند،مانند تجربه در امور تجربی یا شنیدن صدا،و سایر امور از این قبیل مادامی که نیاز به فکر و عملیات عقلی نداشته باشند،هر چند علم به آنها نیازمند تجربه طولانی نیز باشد.-علم نظری یا اکتسابی.برخی علوم بعد از نظر و فکر و عملیات عقلی و معادلات فکری حاصل می شوند.این قبیل علوم را«نظری»یا«کسبی»گویند،مانند معادلات جبری و مانند حکم به حادث بودن عالم.این معلومات تنها به کمک و وساطت امور معلوم و تنظیم آنها به شکل صحیح حاصل می شوند.

6.تعقّل،توهّم،تخیل،احساس:الف)تعقّل.ادراک مجرّد از هیئت های مخصوص را«تعقّل»گویند؛خواه کلّی باشد؛خواه جزئی.ب)توهّم.ادراک معانی جزئی که متعلّق به محسوسات است را«توهّم»گویند.ج)تخیل.هر گاه امری برای انسان معلوم و سپس غایب شد،ادراک مجدّد آن چیز در حال غایب بودن بعد از حضورش را«تخیل»گویند.د)احساس.ادراک شیء با حواس ظاهری،به شرط حضور ماده و اکتناف هیئت های مخصوص در امور جزئی را«احساس»گویند. (1)

علم،تقسیمات دیگری نیز دارد که طرح آنها خارج از حوصله این کتاب است.

علم اجمالی

«علم اجمالی»یعنی علم همراه با تردید.به عبارت دیگر:علم اجمالی،علم به یک جامع و کلّی مشخص است که هر چند قابل انطباق بر هر یک از اطراف و افراد است،ولی آن طرف یا فرد به صورت مشخص معلوم نیست.مثلاً مکلّف می داند یک نماز از او قضا شده اما نمی داند نماز ظهر است،یا عصر،یا مغرب و یا نماز آیات؟در این مثال،نماز،یک کلّی و جامع است که بر همۀ افراد نماز صدق می کند،امامکلّف در تطبیق این کلّی بر یکی از مصادیق مردّد است.«علم اجمالی»در مقابل«علم تفصیلی»قرار دارد.در علم تفصیلی،علاوه بر معلوم بودن جامع و کلّی،