فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 320

فی الجمله

به عنوان«بالجمله و فی الجمله»رجوع شود.

قاصر

«قاصر»در اصطلاح شرعی کسی را گویند که حقیقت ایمان و احکام دین به او نرسیده است و به علّت استعداد نداشتن یا وجود مانع،نتوانسته به وظایف خود آگاهی پیدا کند و به آنها عمل نماید.-اقسام قاصر:1.کسی که اصلاً متوجّه چیزی نشود.بدون شک چنین کسی معذور است.2.کسی که توجّه دارد در واقع مطلب حقّی وجود دارد و نسبت به آن مطلب حقّ واقعی نیز گردن می نهد اما در به دست آوردن آن از طریق شناخت،کوتاهی می کند.این شخص نیز معذور است.3.کسی که می داند در واقع مطلب حقّی وجود دارد،ولی نه نسبت به آن حقّ واقعی سرسختی و مخالفت و مقاومت می کند و نه در مقابل آن مطیع و فرمان بردار است.به نظر می رسد که چنین کسی معذور نباشد.4.کسی که نه تنها به آن مطلب حقّ واقعی تن در نمی دهد،بلکه با آن عناد و دشمنی نیز می نماید.این قسم از قاصر،بدون شکّ معذور نیست. (1)

-جایگاه عنوان«قاصر»در علم اصول فقه:در صورتی که مکلّف به ادلّۀ قطعی و علم آور احکام شرعی فرعی دست نیابد،اصول و اماراتی هستند که هر چند فقط مفید ظنّ هستند،ولی شارع آنها را معتبر اعلام کرده است.این ظنون معتبر شرعی،همانند علم و قطع بوده و همان احکام مترتّب بر علم،بر این ظنون معتبر شرعی مترتّب می شود.این در امور مربوط به احکام شرعی فرعی و وظایفِ عملی مکلّفین است.به عنوان«اماره»،«قطع»،«ظنّ»و«اصل عملی»رجوع شود.اما در مباحث اعتقادی و امور مربوط به اصول دین چطور؟آیا در این امور نیز می توان به«ظنّ»اکتفا نمود و از تحصیل علم استدلالی چشم پوشی نمود؟یا در این قبیل امور،تنها علم استدلالی معتبر دانسته شده است؟به عبارت دیگر:آیا علم و یقین ناشی از تقلید،در امور اعتقادی و اصول دین معتبر و کافی است یا خیر؟گروه کثیری از مردم هستند که نسبت به حقایق معارف الهی جاهل بوده و به احکام عملی دین نیز ملتزم نیستند.نحوۀ عقوبت و یا