فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 336

قاعدۀ قرعه

-1

1.معنای قرعه:«قرعه»در لغت،یعنی سهم و نصیب.مادّه«قرع»در لغت به معنای کوبیدن است؛و در اصطلاح عبارت است از این که:هر گاه مدّعیان مختلف شدند یا ذوی الحقوق متعدّدی وجود داشت و یا مورد ابتلا مردّد شد بین موارد متعدّد،برای تعیین مدّعی واقعی و صاحب حقّ،یا فرد مورد نظر،اسم یا علامت خاصّی برای هر کدام روی کاغذ یا چیز دیگری می نویسند و به صورت اتّفاقی،یکی از آن اسم ها یا علامت ها را خارج می کنند.این عمل را«قرعه»گفته اند زیرا با انجام دادن این کار،هر تمایل و توقّع و انتظار و اختلافی کوبیده می شود و مانند یک حکم نافذ،غائله را ختم می کند. (2)قرعه،یکی از قواعدی است که میان مسلمانان و بلکه همۀ عقلا متعارف بوده و فی الجمله به آن عمل می شده است.

2.دلیل حجیت قرعه:بر حجیت قرعه،به قرآن،روایات،اجماع و بنای عقلا تمسّک شده است.الف:قرآن:خداوند می فرماید: فَساهَمَ فَکانَ مِنَ المُدحَضِینَ 3 .یعنی:پس قرعه زدند،قرعه بنام وی افتاد.این آیه مربوط به جریان حضرت یونس علیه السلام است؛وقتی که حضرت در کشتی نشسته بود و کشتی متوقّف شد،گفتند:یکی از مسافران از مولایش گریخته است،سپس برای این که معلوم شود چه کسی از مولایش گریخته،قرعه زدند و قرعه به نام آن حضرت افتاد.در آیه دیگر خداوند می فرماید: ذلِکَ مِن أَنباءِ الغَیبِ نُوحِیهِ إِلَیکَ وَ ما کُنتَ لَدَیهِم إِذ یُلقُونَ أَقلامَهُم أَیُّهُم یَکفُلُ مَریَمَ وَ ما کُنتَ لَدَیهِم إِذ یَختَصِمُونَ. 4 ؛این از خبرهای غیبی است که به تو وحی می کنیم،و تو در آن هنگام که قلم های خود را(برای قرعه کشی به آب)می افکندند تا کدام یک کفالت و سرپرستی مریم کند،و به هنگامی که(برای کسب افتخار سرپرستی او)با هم کشمکش داشتند،حضور نداشتی.از این دو آیه شریفه،اجمالاً حجیت و اعتبار قرعه استفاده می شود،زیرا نه حضرت یونس علیه السلام به جریان قرعه اعتراض کرد و نه حضرت