فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 343

عرف است.یعنی:آن چه را که عرف ضرر بداند،با این قاعده منتفی است.بنابراین،ضرر نسبت به افراد و اموال و زمان ها و مکان ها متفاوت خواهد بود، (1)مثلاً شخص فقیری که در حال نماز است و سارق قصد سرقت کفش او را دارد،چون به راحتی نمی تواند کفش دیگری تهیه کند،می تواند به استناد این قاعده،نماز خود را قطع کند و مانع از سرقت شود،ولی اگر همین کفش متعلّق به شخص ثروتمندی باشد،چون سرقت این کفش موجب صدق ضرر عرفی نسبت به او نمی شود،پس نمی تواند نماز را ناتمام رها کند با این توجیه که:قاعده«لاضرر»با مفاد آیه شریفه وَ لا تُبطِلُوا أَعمالَکُم 2 تعارض دارد،زیرا این جا ضرر صدق نمی کند و این شخص باید به مقتضای آیه فوق،به نماز ادامه دهد.

قاعده لطف

-2

قاعده«لطف»،از قواعدی است که علمای شیعه در مسایل مختلف دینی به آن استناد می کنند.یکی از مواردی که به قاعده لطف استناد می شود،اعتبار و حجیت اجماع است.جمعی از علما،از قاعدۀ لطف به عنوان یکی از ادلّه حجیت اجماع نام برده اند. (3)مباحث مفصّل این قاعده در کتب کلامی و اعتقادی مطرح شده است.

1.معنی لطف:«لطف»در لغت به معنای ظرافت و باریکی توأم با مهربانی،نرمی و ملایمت آمده است و در اصطلاح متکلّمین،معانی متعدّدی برای آن بیان شده از جمله:دادن هر صاحب حقّی را،آن چه که مستحقّ آن است؛یا بیان مصالح و مفاسد؛یا مطلق احسان و اکرام و انعام،و یا بیان آن چه که مکلّف را به خدا نزدیک یا دور می کند.آن چه مورد نظر و محل بحث است،معنی اخیر است.اما وجوب لطف به معنی اوّل و دوم و سوم،فی الجمله مورد قبول است و بحثی در آن نیست. (4)به عبارت دیگر:«لطف»در معنای اخیر عبارت است از:فراهم نمودن اموری که مکلّف توسط آنها به انجام

1- (1) .عوائد الایام:57.
2- (3) .کشف المراد:324؛الرّسائل:51؛عوائد الایام:705؛الالهیات:47/2.
3- (4) .الرّسائل:51.
4- (5) .عوائد الایام:705.