فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 349

-دلیل قاعده میسور:به سه روایت استناد شده است:1.پیامبر گرامی اسلام صلّی الله علیه و آله می فرمایند:هرگاه شما را به چیزی امر کردم،به هر مقدار از آن که می توانید،عمل کنید. (1)2.امیرالمؤمنین،حضرت علی علیه السلام می فرمایند:آن چه ممکن است،به سبب غیر ممکن ساقط نمی شود. (2)3.همان حضرت در روایت دیگر می فرمایند:آن چه تمام آن قابل انجام نباشد،تمام آن ترک نمی شود.هر چند سند این روایات از سوی برخی صاحب نظران ضعیف دانسته شده اما،جمعی از علما معتقدند که ضعف سند این روایات با شهرت عملی،روایی و فتوایی جبران می شود؛بعضی از فقها و اصولیین نیز این سه روایت را هم از حیث سند و هم از حیث دلالت فاقد صلاحیت برای استناد دانسته و اعتبار این قاعده را بی اساس می دانند. (3)بر اساس متن سه روایت،این قاعده را«قاعده میسور»،«قاعده مالایدرک...»و«قاعده استطاعت»می نامند.

قاعدۀ نفی عُسر و حرج

-4

یکی از قواعد مورد استناد فقها در ابواب مختلف فقه برای نفی بعضی از تکالیف،قاعده«نفی عسر و حرج»است.

1.معنی عسر و حرج:«عسر»در لغت،مقابل«یسر»است،یعنی:سختی و تنگنای شدید و«حرج»در لغت،فشار و زور معنوی ناشی از رنج و تکلّف و تحمّل مشقّت است؛ (5)یا این که«عسر»،اعم از«حرج»است،یعنی:عسر،هر امر مشکل و سختی است و حرج،سختی و مشکل شدید است. (6)

2.این قاعده چه تکالیف و افعالی را نفی می کند؟تکالیف شرعی چهار قسم اند:اوّل:اعمال و افعالی که به حدّ عسر نمی رسند و با رنج و مشقّت همراه نیستند؛یعنی:تکالیف

1- (1) .إذا أمرتکم بشیءٍ فأتوا منه ما استطعتم.بحارالانوار:31/22.
2- (2) .لایسقط المیسور بالمعسور.عوالی اللّئالی:58/4.
3- (3) .عوائد الایام:62.
4- (4) .الرّسائل:257؛تهذیب الاصول سبزواری:244/2؛عوائد الایام:173؛عنایه الاصول:183/4؛القواعد الفقهیه:159/1؛القواعد:296.
5- (5) .التّحقیق:ماده«حرج»و«عسر».
6- (6) .عوائد الایام:184.