فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 36

اجمال ممکن است در مصداق مخصّص لبّی باشد که آن را«اجمال مصداقی در مخصّص لبّی»می نامند مانند این که مولا بگوید:از ادلّه ای که علم آور نیستند پیروی نکن؛اما اجماع،خبر واحد راوی شیعه را از این حکم عمومی خارج کرده باشد ولی روشن نیست فقط شیعۀ دوازده امامی مورد نظر است یا سایر فرقه های شیعی مذهب را نیز شامل می شود.در تصویر اجمال مفهومی در مخصّص لبّی اختلاف است.آیا در جایی که مخصّص لبّی باشد،در شبهۀ مصداقی می توان به عام تمسّک نمود؟بعضی مانند مرحوم شیخ انصّاری رحمه الله قول به جواز را برگزیده اند و برخی مانند مرحوم آخوند خراسانی رحمه الله تفاوت قائل شده اند بین جایی که مخصّص لبّی قابل اعتماد و تکیه باشد و جایی که تخصیص ضروری نباشد و متکلّم نتواند بر ضدّ مخاطب ادّعا کند که خروج این فرد یا افراد از دایرۀ شمول حکم عام خیلی روشن و بدیهی بود.مرحوم نائینی رحمه الله تفصیل دیگری را مطرح نموده است. (1)

اجمال مخصّص لفظی

به عنوان«مخصّص مجمل»و«عام و خاص»رجوع شود.

اجمال نصّ

مجمل بودن نصّ ممکن است از ناحیۀ مدلول تصوّری نصّ که ناشی از جهل نسبت به وضع لغوی لفظ و معنای آن است باشد؛ممکن است مربوط به ارادۀ استعمالی متکلّم باشد و ممکن است ناشی از جهل به ارادۀ جدّی متکلّم باشد.

1.اجمال نصّ به جهت مجمل بودن مدلول تصوّری:آیا ممکن است موضوع له یک لفظ مجهول باشد به گونه ای که با استعمال آن لفظ هیچ معنایی به ذهن خطورنکند و در نتیجه،مدلول تصوّری لفظ مجهول باشد و باعث اجمال نصّ گردد؟مرحوم آخوند خراسانی و مرحوم نائینی رحمهما الله معتقدند که:«اجمال و بیان،وصف اضافه هستند؛ممکن است یک لفظ نسبت به کسی که وضع را نمی داند مجمل باشد و همین لفظ،نسبت به شخص دیگر که آگاهی به وضع دارد،مبین