فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 37

باشد.» (1)در مقابل،مرحوم خویی رحمه الله معتقد است که:«اجمال و بیان،از امور واقعی هستند نه وصف اضافه؛زیرا اگر ملاک اجمال و بیان را جهل یا علم اشخاص به معنی لفظ بدانیم،باید تمام لغت های عربی نسبت به فارسی زبان ها و لغات فارسی نسبت به عرب زبان ها مجمل باشد،در حالی که چنین نیست.» (2)

2.اجمال ناشی از جهل به ارادۀ استعمالی متکلّم:این اجمال در صورتی است که لفظی دارای دو معنی یا بیشتر است ولی نمی دانیم متکلّم آن لفظ را در کدام یک از معانی استعمال کرده است؛یا این که کلام گوینده همراه با عبارت یا حالت و وضعیتی است که آن عبارت یا حالت و وضعیت،صلاحیت قرینه بودن را دارد ولی قرینه بودن آن قطعی و حتمی نیست.در هر دو صورت لفظ مجمل خواهد بود.

3.اجمال ناشی از جهل به ارادۀ جدّی متکلّم:این قسم از اجمال در صورتی است که هم مدلول تصوّری لفظ روشن است و هم ارادۀ استعمالی متکلّم؛ولی ارادۀ جدّی متکلّم نامعلوم است.مثلاً مولا گفته:تمام علما را اکرام کن.سپس در جای دیگری گفته:زید عالم را اکرام نکن؛اما دو نفر عالم هستند که اسم آنها زیداست و ما نمی دانیم مقصود گوینده کدام یک از آن دو است.مرحوم خویی رحمه الله این قسم را«مجمل حکمی»می داند در مقابل قسم دوّم که آن را«مجمل حقیقی»نامیده است. (3)

احترازی بودن قیود

ممکن است حکم یا متعلّق آن به وسیله صفت،حال،تمییز،اضافه،شرط،غایت و امثال آن مقید شود و دایره شمول حکم یا متعلّق حکم تنگ شود.امثال این قیود از دو حال خارج نیستند:1.متکلّم،حکم یا متعلّق آن را مقید به وجود یا عدم آن قید نموده به گونه ای که با نبودن قید،حکم نیز منتفی باشد.مثلاً مولا نماز مشروط به طهارت را خواسته باشد.بنابراین،اگر نماز بدون طهارت بود،امر مولا امتثال نشده

1- (1) .الکفایه:398/1؛اجود التّقریرات:455/2.
2- (2) .محاضرات فی اصول الفقه:387/5.
3- (3) .همان:386.