فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 398

لوازم ذاتی

«لازم ذاتی»عبارت است از محمول خارج از ذات که لازم آن ذات است.مثلاً زوجیت نسبت به عدد چهار،هر چند خارج از ذات عدد چهار است،ولی لازم آن است و ناشی از ذات عدد چهار.یعنی چیزی واسطۀ لزوم زوجیت برای عدد چهار نشده است بلکه این زوجیت برای چهار ضروری است.

مادّه

-1

«مادّه»در لغت از ریشه(م،د،د)به دو معنای کمک و یاری،و پهن کردن و گسترانیدن است.در اصطلاح فلسفی،«محل»و«هیولی»را ماده می گویند؛به عبارت دیگر:به موجودی که زمینه پیدایش موجود دیگری باشد،«مادّه»می گویند،مانند خاک و املاح موجود در آن که مادّه گیاه است.در علم فیزیک،مادّه به موجودی گفته می شود که دارای صفات خاصی مانند:جرم،جذب و دفع و...باشد در مقابل انرژی.در اصطلاح منطق،مادّه به دو معنا استعمال می شود:1.قضایایی که قیاس از آنها تشکیل می شود،با صرف نظر از هیئت ترکیبی آن،مانند یقینیات،مظنونات،مشهورات و...که مواد تشکیل دهنده قیاس هستند.قیاس به لحاظ مواد تشکیل دهنده خود بر پنج قسم است:برهان،جدل،مغالطه،خطابه و شعر.2.کیفیت واقعی نسبت میان موضوع و محمول قضیه،مادّه نامیده می شود.یعنی در هر قضیه منطقی،هرگاه بین موضوع و محول رابطه و نسبتی برقرار شود،نسبت آن موضوع به محمول خود از سه حالت بیرون نیست:الف:ثبوت محمول برای موضوع خود ضروری و حتمی باشد،مانند زوجیت برای عدد چهار.ب:ثبوت محمول برای موضوع خود محال و ممتنع باشد،مانند فرد بودن برای عدد چهار.ج:ثبوت محمول برای موضوع خود نه ضرورت داشته باشد و نه امتناع،مانند شاعر بودن برای زید که نه ضروری و حتمی است و نه محال و ممتنع.این صورت را«ممکن»می نامند،یعنی ثبوت محمول برای موضوع خود ممکن است.این سه کیفیت(ضرورت،امتناع و امکان)را«موادّ سه گانه»می نامند.