فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 406

استعمال می شود.به عنوان«حقیقت و مجاز»رجوع شود.

-آیا حقیقت و مجاز در لفظ است یا در معنا؟لفظ و معنا،هر دو موصوف به حقیقت و مجاز می شوند با این تفاوت که:اطلاق حقیقت و مجاز بر لفظ به صورت حقیقت است و بر معنا به صورت مجاز.

مجاز به زیاده و نقصان

-1

کلمه ای را که حکم اعراب آن به واسطۀ حذف تغییر کرده باشد،«مجاز به نقصان»و کلمه ای را که حکم اعراب آن به واسطۀ زیادی لفظی تغییر کرده باشد،«مجاز به زیاده»گویند.مثال مجاز به نقصان:خداوند می فرماید: وَ جاءَ رَبُّکَ . (2)معنای آیه این است که:و آمد امر پروردگارت.در این مثال،کلمه«امر»حذف شده و اعراب کلمه«رب»که در واقع مضاف الیه«امر»بوده و مجرور،تغییر کرده و به اعتبار اعراب مضاف(امر)مرفوع شده است.اگر آیه شریفه را با تقدیر گرفتن کلمه«امر»معنا نکنیم،لازم می آید که ذات باری تعالی جسم باشد و بطلان این مطلب روشن است.مثال مجاز به زیاده:خداوند می فرماید: لَیسَ کَمِثلِهِ شَی ءٌ . (3)در این آیه شریفه،حرف«کاف»زیاد شده و سبب گردیده که اعراب کلمه«مثل»که می باید مرفوع باشد،مجرور شود زیرا مقصود از آیه شریفه،نفی موجودی همانند خداوند است.اما اگر حرف«کاف»را زاید نگیریم،معنی آیه،نفی موجودی که همانند مثل او باشد است.این مجاز به زیاده است.

مجاز عقلی

-4

«مجاز عقلی»را«مجاز حکمی»،«مجاز در اسناد»،«اسناد مجازی»،«مجاز اسناد»،«مجاز در اثبات»و«مجاز در ترکیب»نیز می نامند.در جمله:بهار گیاه را رویاند،مجاز در اسناد است چرا که رویاندن گیاه را به بهار نسبت داده ایم و این نسبت دادن،مجاز است زیرا

1- (1) .کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم:1462.
2- (2) .الفجر/22.
3- (3) .الشّوری/11.
4- (4) .کشّاف اصطلاحات الفنون و العالم:1456/2.