فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 411

مخصّص

اشاره

-1

«مخصّص»عبارت از آن چیزی است که به وسیلۀ آن،عام تخصیص می خورد و دامنۀ آن محدود می شود؛خواه لفظ باشد؛خواه غیر لفظ؛خواه متّصل باشد و خواه منفصل.شوکانی می گوید:مخصّص،بر معانی مختلفی اطلاق می شود؛گاهی متکلّم را مخصّص می دانیم و آن وقتی است که متکلّم،برخی از آن چه را که عام شامل می شود اراده کرده است؛و گاهی چیزی را که برای دلالت بر تخصیص قرار داده شده است مخصّص می نامیم،مثل این که گفته می شود؛سنّت،مخصّص قرآن است. (2)مخصّص،یا لفظی است یا غیر لفظی؛هر یک از این دو،یا متصّل است و یا منفصل.توضیح هر کدام را در عنوان مربوط بیاید.

-چه فرقی هست بین نسخ و تخصیص؟شوکانی بیست مورد به عنوان فرق بین نسخ و تخصیص ذکر کرده است از جمله:1.تخصیص،ترک کردن برخی اعیان است و نسخ،ترک همۀ اعیان.2.تخصیص،در بعضی از حالات بر فعل وارد می شود و نسخ،در برخی زمان ها.3.تخصیص،تنها شامل برخی از افراد می شود،ولی نسخ شامل تمام افراد می شود.4.تخصیص عبارت است از تقلیل(کاستن)و نسخ،تبدیل است. (3)

-چه فرقی هست بین مخصّص متّصل و مخصّص منفصل؟در مخصّص متّصل،کلام فقط در خصوص ظهور دارد ولی در مخصّص منفصل،ابتدا ظهور عام در عموم منعقد می شود ولی چون ظهور خاص قوی تر است،خاص بر عام مقدّم داشته می شود،از باب تقدیم اظهر بر ظاهر،یا از باب تقدیم نصّ بر ظاهر. (4)

-چه فرقی هست بین مخصّص و دلیل حاکم؟به عنوان«حکومت»رجوع شود.

1- (1) .الوافیه:125؛المطارح:192؛اصول الفقه مظفّر:132/1؛نهایه الاصول:364؛المحصول سبحانی:475/2؛اصطلاحات الاصول:234؛المحصول رازی:396/1؛المعتمد:233/1؛کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم:397/1؛الموافقات:جزء 194/3؛ارشاد الفحول:141.
2- (2) .ارشاد الفحول:142.
3- (3) .ارشاد الفحول:142.
4- (4) .اصول الفقه مظفّر:132/1.