فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 413

عام و خاص قطعی باشد،باید یکی از عبارت ها حمل بر تقیه شود.زیرا فرض این است که سند و دلالت هر دو قطعی بوده و نمی توان در هیچ کدام تصرّف نمود؛به خلاف صورتی که سند یکی قطعی و سند دیگری ظنّی باشد که مسلماً دلیل قطعی السّند اخذ می شود.هم چنین،به خلاف صورتی که سند هر دو دلیل ظنّی باشد که در آن صورت مکلّف مخیر است در اخذ یکی از دو دلیل و کنار گذاشتن دلیل دیگر.

مخصِّص لُبّی

مخصّص غیر لفظی را«مخصّص لُبّی»گویند.گاهی تخصیص به وسیله لفظ صورت می گیرد و گاهی مخصّص،دلیل غیر لفظی است.مثلاً اجمال و عقل لفظ نیستند ولی دلیل هستند و هر کدام از این دو قسم دلیل،همانند سایر ادلّه لفظی معتبر بوده و می تواند مخصّص عام باشد.

-آیا دلیل اجماع می تواند عمومات قرآنی را تخصیص بزند؟هر دلیل معتبری که به خودی خود موجب قطع و یقین شود یا شارع آن را معتبر دانسته باشد،می تواند موجب تخصیص آیات الهی نیز بشود.جمع زیادی از علمای شیعه و اهل سنّت معتقدند که دلیل اجماع نیز می تواند مخصّص قرآن باشد. (1)خداوند فرموده: اَلزّانِیَهُ وَ الزّانِی فَاجلِدُوا کُلَّ واحِدٍ مِنهُما مِائَهَ جَلدَهٍ 2 .باید هر زن و مرد زناکاری را صد تازیانه بزنید.در این آیه شریفه،مجازات زن و مرد زنا کار(زنای غیر محصنه)تعیین شده است.ولی علما اتّفاق دارند که این مجازات اختصاص به زنا کاری دارد که عبد و برده نباشد،پس اگر زنا کار عبد و برده بود،به زدن پنجاه تازیانه مجازات می شود.

-آیا دلیل عقلی می تواند عمومات قرآنی را تخصیص بزند؟خداوند می فرماید: یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ 3 ؛ای مردم!از عصیان خدا بپرهیزید.هر چند کلمه(النّاس)عمومیت داشته و همگان را شامل می شود اما دلیل عقل حکم می کند که کودکان و