فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 416

مانند این که مولا بگوید:علما را اکرام کن.زید را اکرام نکن.زید نیز مشترک است بین دو نفر که نمی دانیم کدام یک از آن دو را نباید اکرام کرد.3.«مخصّص مجمل مصداقی»که مرددّ بین اقلّ و اکثر باشد.مانند این که در مثال اوّل می دانیم مقصود از عالمان فاسق تنها کسانی هستند که مرتکب گناه کبیره می شوند و می دانیم که ده نفر از ایشان از حکم اکرام تخصیص می خورند،اما شک داریم در پنج نفر که آیا این پنج نفر نیز مرتکب کبیره شده اند یا نه؟پس شکّ در اقل(ده نفر)و اکثر(پانزده نفر)است.4.«مخصّص مجمل مصداقی»که مرددّ بین متباینین باشد.مثلاً در مثال دوم می دانیم مقصود از فاسق چیست و همین چنین،به صورت اجمال می دانیم که یکی از دو نفری که اسم ایشان زید است،فاسق است ولی به تفصیل و به صورت مشخص و دقیق نمی دانیم کدام یک از ایشان فاسق است. (1)

مخصّص منفصل

«مخصّص منفصل»،آن مخصّصی را گویند که در کلامِ مستقل از عام آمده باشد به گونه ای که از نظر عرف،جزء یا از متممات آن عام به شمار نیاید.فرقی نمی کند که این مخصّص منفصل قبل از عام صادر شده باشد یا بعد از عام؛فاصلۀ بین صدور مخصّص و عام کوتاه باشد یا طولانی.مثل این که مولا در جمله ای بگوید:عالمان را اکرام کن و در جملۀ دیگری بگوید یا گفته باشد:عالمان فاسق را اکرام نکن.

مخصّص منفصل لُبّی

مقصود از«مخصّص منفصل لبّی»،آن مخصّصی است که از جملۀ ادلّۀ لفظی نیست و همراه و مقرون و چسبیده به عام نیز نیست.این قسم از مخصّص،شامل سیره،اجماع و قطع بر خلاف عام می شود. (2)مثلاً صد تازیانه به عنوان مجازات برای زن یا مرد زناکار معین شده است ولی علما اتّفاق نظر دارند که اگر برده مرتکب زنا شود،مجازات او پنجاه تازیانه خواهد بود.