فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 417

مخصّص منفصل لفظی

«مخصّص منفصل لفظی»،آن مخصّصی را گویند که لفظی بوده و همراه و متّصل و چسبیده به عام نباشد بلکه در کلام دیگری به صورت مستقل،قبل یا بعد از عام آمده باشد.

مخطّئه

طرفداران قول به احتمال خطای مجتهد در اجتهاد و تلاش برای دست یابی به واقع را«مخطّئه»گویند.به عنوان«تحظئه و تصویب»رجوع شود.

مراتب حکم

مرحوم آخوند خراسانی رحمه الله،حکم را دارای چهار مرتبه می داند:1.مرتبۀ اقتضاء:در این مرتبه،ملاک و مصلحت حکم تحقّق می یابد و به عبارت دیگر:ملاک و مصلحت فعل مورد تأیید مولا قرار می گیرد.ایشان معتقد است که نام گذاری این مرحله به حکم،از باب تسامح است.2.مرتبۀ انشاء:در این مرتبه است که قانون وضع می شود و مولا آن حکم خود را به صورت قانون انشاء می کند،ولی هنوز این قانون را به اطلاع مکلّفین نرسانده است زیرا مانعی وجود داشته که از اجرای این قانون جلوگیری می کرده و یا وسایل اجرای آن فراهم نبوده است.بعد از رفع مانع و فراهم شدن وسایل اجرا،باجدیت تمام و بدون وقفه این قانون به اطلاع عموم رسانده می شود تا اجرا شود.شاید بسیاری از احکام شرعی در صدر اسلام این گونه بوده اند.مانند حرمت شراب خواری و قماربازی و وجوب زکات.از خصوصیات این مرتبه این است که اگر مکلّف بر چنین حکمی که در مرحلۀ انشا قرار دارد و هنوز به مرحلۀ اعلام و اجرا نرسیده آگاهی یافت،واجب نیست بر اساس آن عمل کند،هر چند که اگر هم به چنین حکمی عمل نمود،موجب نزدیکی او به مولا می گردد.3.مرتبۀ فعلیت:در این مرتبه است که حکم به مرحلۀ انفاذ می رسد و به مردم اعلام و ابلاغ می شود.هرگاه در این مرحله حکم به مکلّف رسید و او از قانون آگاهی پیدا کرد،باید اگر توانایی دارد،آن فرمان را گردن نهد و انجام دهد و نمی تواند بدون عذر مورد قبول مولا آن را نادیده بگیرد و ترک کند.4.مرتبۀ تنجّز:در این مرتبه است که حکم به مکلّف رسیده است و عذری هم برای نادیده انگاشتن دستور مولا ندارد.این مرتبه است که می گویند:حکم تنجّز پیدا کرده،