فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 433

سپس بدون لحاظ آن قرینه،به طور کلّی قائل به ثبوت و اعتبار مفهوم شده اند و در مقابل،منکرین مفهوم احیاناً مواردی را که قرینۀ خاص بر عدم مفهوم وجود داشته ملاحظه کرده و در یک حکم کلّی گفته اند که این عناوین مفهوم ندارند و یا مفهوم معتبر نیست.

مفهوم استثناء

به عنوان«مفهوم حصر»رجوع شود.

مفهوم حصر

«حصر»دو معنی دارد:1.آن چه در علم معانی به عنوان«قصر»مطرح است.مانند قصر صفت بر موصوف و قصر موصوف بر صفت.در جمله«لافتی الّا علی»،قصر صفت بر موصوف است و در جمله وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ ؛ (1)قصر موصوف است بر صفت.2.معنایی که هم شامل قصر شود و هم شامل استثنا.مانند فَشَرِبُوا مِنهُ إِلاّ قَلِیلاً ؛ (2)پس همه از آن آب نوشیدند, مگر عدّۀ کمی.آن چه در علم اصول از جهت نفی و اثبات مفهوم مورد بحث قرار دارد،معنای دوم است. (3)در زبان عربی یکی از معانی کلماتی مانند:«الاّ»،«بل»،«انّما»و بعضی از اشکال خاص ترکیب جمله مانند تقدّم مفعول بر فعل و فاعل،معرفه کردن مسند الیه با«ال»جنس و...،دلالت بر حصر است.هرگاه جمله ای با یکی از ادات حصر همراه شود،مقتضای محاورات عرفی این است که دارای مفهوم مخالف است.بنابراین،حکم مذکور در جمله اختصاص به همان موضوعی خواهد داشت که متکلّم در کلام خود آن را منحصر به داشتن آن حکم کرده است.البته در توسعه و ضیق مفهوم حصر،دلیل حجیت آن و در این که آیا دلالت کلماتی مانند«الّا»بر مخالفت و مغایرت حکم موضوع بعد از آن با حکم موضوع قبل از آن از باب دلالت منطوق است یا مفهوم،اختلاف وجود دارد.آن چه فی الجمله میان اصولیین شهرت دارد،قول به مفهوم حصر و حجیت آن است. (4)

1- (1) .آل عمران/144.
2- (2) .البقره/249.
3- (3) .اصول الفقه:117/1.
4- (4) .همان؛تهذیب الصول سبزواری:121/1؛المحصول سبحانی:421/2.