فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 440

که این قرینۀ عام،باعث حمل کلام مطلق بر اطلاق می شود.در تعداد مقدّمات حکمت اختلاف است.دو مقدّمه مورد اتّفاق است:1.متکلّم در مقام بیان تمام مقصود خود باشد.پس اگر متکلّم در مقام اجمال یا اهمال بود، (1)نمی توان اطلاق را جاری دانست.مثلاً گاهی مولا در مقام اصل تشریع و بیان اصل حکم است نه خصوصیات و کیفیت انجام دادن آن عمل.خداوند می فرماید: وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ البَیتِ . (2)؛بر مردم واجب است حجّ خانه خدا.در این آیه شریفه،تشریع حج و بیان اصل وجوب حج مقصود است نه آداب حج.این مقام،مقام«اجمال»است.گاهی نیز مولا در مقام بیان حکم دیگری است که در این قبیل موارد نیز نمی توان به اطلاق استناد نمود.مثلاً خداوند می فرماید: فَکُلُوا مِمّا أَمسَکنَ عَلَیکُم . (3)؛از صیدی که(سگ های شکاری)برای شما نگه دارند بخورید.در این آیه شریفه،بیان حلال بودن شکار سگ های شکاری که احتمال می رفت حکم مردار را داشته باشند مورد نظر است.آیه می فرماید که این شکارها مردار نیستند و می توان از گوشت آنها استفاده کرد.اما حکم پاک یا نجس بودن آن قسمت هایی را که سگ های شکاری با دندان خود گاز گرفته اند،از آیه نمی توان استفاده نمود؟این قسم از قبیل«اهمال»است و نمی توان به اطلاق تمسّک نمود زیرا آیه در مقام بیان حکم پاک یا نجس بودن جای دندان سگ شکاری در بدن حیوان شکار شده نیست.2.قرینۀ متّصل یا منفصل،لفظی یا غیر لفظی که دلالت بر تقیید کند در کلام متکلّم نباشد.به عبارت دیگر:باید کلام متکلّم خالی از هر گونه قرینه ای بر تقیید باشد.زیرا با وجود قرینۀ متّصل،کلام ابتداءً ظهور در مقید خواهد داشت،و با وجود قرینۀ منفصل نیز گر چه کلام ظهور ابتدایی در مطلق دارد ولی این ظهور ابتدایی،به واسطۀ تقدیم حجیت و اعتبار قرینۀ دال بر تقیید،از اعتبار ساقط می شود همان گونه که در تقدیم مخصّص منفصل بر عام این گونه است. (4)برخی اصولیین«امکان اطلاق و تقیید» (5)و برخی«عدم وجود قدر متیقّن در

1- (1) .اهمال عبارت است از ترک تعرّض به بیان مطلب،بدون عمد؛و اجمال عبارت است از این که مولا عمداً کلام را مجمل بیان می کند.
2- (2) .آل عمران/97.
3- (3) .المائده/4.
4- (4) .اصول الفقه:169/1.
5- (5) .همان.