فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 448

که واقعاً وجود ذی المقدّمه بر آن متوقّف باشد و چنین توقّفی را عقل درک کند.مثلاً انجام حج از دیدگاه عقل،متوقّف است بر پیمودن مسیر منتهی به مکّه.

مقدّمۀ علم

-1

«مقدّمۀ علم»،هر امری را گویند که مکلّف برای اطمینان یافتن و علم پیدا کردن به امتثال امر مولا انجام می دهد.مثلاً مکلّف نمی داند قبله در کدام جهت است.برای اطمینان یافتن از این که امر مولا مبنی بر«رو به قبله نماز خواندن»را امتثال نموده است،به چهار جهت نماز می گذارد.شکی نیست که«مقدّمۀ علم»،از مبحث وجوب یا عدم وجوب«مقدّمۀ واجب»خارج است،زیرا در مثال قبلی،آن چه واجب بوده،نماز به سوی قبله است و سایر نمازها تنها مقدّمۀ حصول علم به واجب و فراغ ذمّه و بر حذر بودن از عذاب اند.اما آن نماز به سوی قبله،عین واجب است نه مقدّمۀ واجب.وجوب سایر نمازها نیز وجوبی عقلی است نه وجوب ناشی از امر به نماز به سوی قبله.مرحوم اصفهانی رحمه الله می گوید:مرجع مقدّمه علم،مقدّمۀ وجود است. (2)

مقدّمۀ غیر موصل

مقدّمه در یک تقسیم به«موصل»و«غیر موصل»تقسیم می شود.«مقدّمۀ غیر موصل»،آن مقدّمه ای را گویند که منجر به رسیدن به ذی المقدّمه نگردد.به عنوان«مقدّمۀ موصل»رجوع شود.

مقدّمۀ متأخّر

-3

«مقدّمۀ متأخّر»،هر آن امری را گویند که از نظر زمان،بعد از وجود ذی المقدّمه واقع می شود.مثلاً زنی که مستحاضه است و روزه گرفته،به شرطی روزۀ او صحیح است که با فرا رسیدن شب غسل کند.پس غسل در شب،مقدّمۀ صحّت روزۀ آن روز است.و مثل اجازۀ مالک در بیع فضولی،بنابراین که بگوییم:اجازۀ مالک کاشف از صحّت آن

1- (1) .المحاضرات:302/2؛نهایه الاصول:158.
2- (2) .الفصول:86.
3- (3) .الکفایه:144/1؛اصول الفقه مظفّر:248/1؛المحاضرات:308/2؛نهایه الاصول:158.