فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 45

ادلّۀ احکام

«ادلّۀ احکام»،آن مستندات و منابع حکم شرعی هستند که شامل:1.کتاب،سنّت،اجماع و عقل است و آنها را دلیل«اجتهادی»می نامند؛2.اصول عملیه مانند:برائت،تخییر،احتیاط و استصحاب که آنها را دلیل«فقاهتی»می نامند.ادلّۀ احکام،منبع و مستند همۀ احکام اعم از واقعی اوّلی،ثانوی و ظاهری است.به عنوان«دلیل»،«اجزاء»،«اصول عملی»،«دلیل اجتهادی»و«دلیل فقاهتی»رجوع شود.

اراده

اشاره

-1

«اراده»در لغت و اصطلاح عبارت است از صفتی نفسانی که به ایجاد یا ترک یک عمل تعلّق می گیرد.بحث«اراده»و«طلب»از مباحث فلسفی و کلامی است که اصولیین در قسمت مباحث الفاظ،در معنای«امر»به آن پرداخته اند.مرحوم آخوند خراسانی رحمه الله می گوید:طلب و اراده از جهت مفهوم،انشایی بودن و وجود خارجی یکی هستند و تفاوت شان در این است که طلب مطلق،به طلب انشایی منصرف است و اراده مطلق،به اراده حقیقی. (2)

برای حصول اراده،چند مقدّمه لازم است:1.تصوّر انجام دادن یا ترک فعل؛2.پیدا شدن میل و رغبت؛3.تصدیق به نیکو بودن آن؛4.جزم و عزم نسبت به آن؛5.شوق مؤکّد یا اراده که موجب تحریک به سوی اقدام عملی می گردد و آن را«معلول»اراده می گویند. (3)در واقع و در مرحلۀ آخر،این نفس است که در حرکت عضلات به سوی مطلوب مؤثر است.با توجّه به این که نسبت دادن صفات حاکی از انفعال و تأثیر پذیری به ذات مقدّس خداوند صحیح نیست،معنی ارادۀ خداوند چیست؟درتفسیر ارادۀ خداوند چهار نظریه وجود دارد:1.اراده خداوند همان داعی بر فعل است.خداوند در ازل علم داشت به این که فلان عمل در فلان مرحله

1- (1) .الکفایه:95/1؛درر الفوائد:72/1؛فوائد الاصول:130/1؛اجود التّقریرات:135/1؛المحاضرات:15/2؛اصطلاحات الاصول:28؛کشف المراد:288؛المستصفی:301/1.
2- (2) .الکفایه:95/1؛عنایه الاصول:186/1.
3- (3) .اصطلاحات الاصول:28.