فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 452

چیست؟هر گاه امری از آمری صادر شود که امتثال و انجام دادن آن امر متوقّف بر مقدّماتی باشد،عقل حکم می کند به لزوم و وجوب انجام دادن آن مقدّمات.پس عقل حکم می کند به تحصیل هر آن چیزی که وجود و تحقّق خواستۀ آمر بر آن متوقّف است و در اصطلاح،«مقدّمات واجب»نامیده می شوند.آن چه محل بحث و مورد اختلاف است،وجوب این مقدّمات از دیدگاه آمر است.یعنی آیا تحصیل این مقدّمات از دیدگاه آمر نیز واجب است و آمر،علاوه بر فرمان و دستور به تحصیل ذی المقدّمه(مأمورٌبه)،به مقدّمات هم عنایت داشته و تحصیل آنها را نیز خواسته است یا خیر؟مثلاً شارع مقدس مناسک حجّ را واجب کرده است.عقل حکم می کند که مکلّف،مقدّمات کار از قبیل تهیۀ گذرنامه و بلیط و...را فراهم و قبل از رسیدن ایام حج به سمت مکه حرکت نماید تا در موعد مقرر برای انجام دادن مناسک مهیا و آماده باشد.آیا علاوه بر حکم عقل به تحصیل این مقدّمات،شارع نیز عنایتی به این مقدّمات داشته و تحصیل این مقدّمات را نیز بر مکلّف واجب کرده است یا خیر؟به عبارت دیگر:آیا ملازمه است بین حکم عقل و حکم شرع؟یعنی آیا از حکم عقل بر وجوب مقدّماتی که تحقّق و وجود ذی المقدّمه بر آنها متوقّف است،پی به وجوب شرعی این مقدّمات می بریم؟مرحوم مظفر رحمه الله به ده قول اشاره کرده و می گوید اقوال دیگری نیز وجود دارد که او ذکر نکرده است. (1)به طور کلّی می توان سه قول را به عنوان مهم ترین و جامع اقوال ذکر کرد که عبارتند از:1.قول به وجوب همۀ مقدّمات در صورتی که واجب مطلق باشد.این قول را«ابوالحسین بصری» (2)اختیار کرده است. (3)وی می گوید:اگر مقدّمۀ واجب واجب نباشد،ترک آن جایز است.پس اگر ترک مقدّمه جایز و واجب به وجوب خود باقی باشد،تکلیف مالایطاق است و محال. (4)2.مقدّمۀ واجب مطلقاً واجب نیست.زیرا با وجود حکم عقل به وجوب مقدّمه،مجالی برای امر مولوی شرعی به وجوب مقدّمه باقی نمی ماند. (5)3.تفصیل قایل شدن بین وجوب برخی از اقسام مقدّمه و عدم وجوب برخی دیگر.

1- (1) .اصول الفقه:261/1.
2- (2) .ابوالحسین محمد بن علی بن الطیب البصری المعتزلی.متوفای 436 ه-ق.
3- (3) .المعتمد:95/1؛الاحکام آمدی:97/1.
4- (4) .المعتمد:95/1.
5- (5) .اصول الفقه مظفّر:262/1.