فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 462

نسبت به برنامه های پیامبران قبلی و نسبت به برخی از احکام اسلام واقع شده است. (1)

-چه فرقی هست بین نسخ و تخصیص؟غزالی می گوید:نسخ و تخصیص از پنج جهت با هم اختلاف دارند:1.ناسخ باید متأخّر و منفصل از منسوخ باشد،ولی اشکالی ندارد که دلیل مخصّص متّصل و همراه با مخصَّص باشد.2.تخصیص در امر به مأمور واحد داخل نمی شود ولی نسخ داخل می شود.3.نسخ،تنها به قول و خطاب محقّق می شود اما تخصیص،با دلیل عقلی و سایر ادلّه و قراین نیز جایز است.4.در تخصیص،دلالت لفظ بر سایر افراد و مصادیق که به وسیلۀ تخصیص خارج نشده اند،به قوّت خود باقی است ولی در نسخ،دلالت منسوخ در آینده به کلّی باطل می شود.5.تخصیص،به دلیل غیر قطعی نیز صورت می پذیرد ولی نسخ حکم قطعی،تنها با ناسخ قطعی ممکن است. (2)

-چه فرقی هست بین نسخ و بداء؟ظاهراً تفاوت اساسی بین نسخ و بداء وجود ندارد.مرحوم شیخ طوسی رحمه الله بعد از تقسیم بداء به قسمی که نسبت دادن آن به خداوند جایز است و قسمی که نسبت دادن آن به خداوند جایز نیست می گوید:اما آن قسمی که جایز است به خداوند نسبت داده شود،همان چیزی است که نسخ بر آن دلالت می کند. (3)«حسن امین»می گوید:تنها تفاوت بین نسخ و بداء در این است که نسخ،در امور تشریعی است و بداء،در امور تکوینی؛یعنی هرگاه ازاله در تشریع باشد،نسخ است و هرگاه در امور تکوینی از قبیل:صحّت،مرض،رزق و...باشد،بداء است. (4)

نسخ وجوب

هرگاه وجوب چیزی نسخ شد،حکم آن بعد از نسخ چیست؟آیا موضوعٌ له صیغۀ امر،طلب فعل با قید منع از ترک است تا این که بگوییم:نسخ،منع از ترک را برداشت و طلب فعل هم چنان باقی است؟یا موضوعٌ له صیغۀ امر،تنها بعث و تحریک به سوی فعل و به عبارت دیگر:طلب فعل است و با آمدن ناسخ و برداشته شدن طلب،دیگر

1- (1) .البیان:283.
2- (2) .الذّریعه:235/1؛المستصفی:131/1.
3- (3) .العدّه:495/2.
4- (4) .دایره المعارف الاسلامیه الشیعیه:431/3.