فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 478

وجدان

-1

«وجدان»در اصطلاح عبارت است از نفس و نیروهای باطنی آن.برخی گفته اند:وجدان عبارت است از قوای باطنی.«وجدانی»،هر آن چیزی است که هر کس از نفس خود می یابد؛خواه عقلی صرف باشد و خواه از اموری باشد که به واسطۀ قوّۀ باطن ادراک می شود.«وجدانیات»را«قضایای اعتباری»نیز می نامند.

وجوب

-2

یکی از احکام پنج گانه تکلیفی،«وجوب»است.وجوب عبارت است از طلب الزامی،یا ارادۀ موکّدی که در نفس آمر حاصل می شود و به فعل مأمورٌبه تعلّق می گیرد.یا این که:وجوب،امری است که عرف آن را از انشای طلب لفظی یا غیر لفظی موکّد انتزاع می کند.

-فرق وجوب و واجب:وجوب عبارت از حکمی است که به فعلی تعلّق می گیرد.اما واجب،آن فعلی است که حکم(وجوب)به آن تعلّق می گیرد.

-اقسام وجوب:1.وجوب عینی:آن وجوبی است که متوجّه همۀ مکلّفین است و با اتیان برخی از مکلّفین،از سایرین ساقط نمی شود.مانند وجوب نماز و روزه.2.وجوب کفایی:آن وجوبی است که به همۀ مکلّفین تعلّق می گرد ولی اگر برخی از مکلّفین آن را امتثال نمودند،از عهدۀ سایرین ساقط می شود؛اما اگر هیچ کدام از مکلّفین آن را امتثال ننمودند،همگی مؤاخذه و مجازات می شوند.مانند وجوب غسل و کفن و دفن میت.3.وجوب تعیینی:وجوبی است که به فعل معین بدون بدلی تعلّق گیرد.مانند وجوب متعلّق به نماز یا روزه.4.وجوب تخییری:وجوبی است که به دو یا چند چیز تعلّق گیرد و مکلّف مخیر باشد در انتخاب و امتثال هر کدام از آن امور و با امتثال هر یک از آن امور،تکلیف از عهدۀ وی ساقط شود.مثلاً کسی که به صورت عمدی روزۀ خود را افطار کند،باید یکی از سه کفّاره ای را که واجب است انتخاب کند و آن را انجام دهد:یا بنده آزاد کند؛یا شصت مسکین را اطعام کند یا شصت روز روزه بگیرد.5.وجوب موقّت:آن وجوبی است که وقت و زمان نیز در مصلحت آن نقش