فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 51

عدول از قیاسی به قیاس قوی تر؛ (1)2.دلیلی که در ذهن مجتهد خطور می کند ولی نمی تواند آن را بیان نماید؛ (2)3.اخذ مصلحت جزئی در مقابل دلیل کلّی؛ (3)4.عدول از حکم دلیل به عادت به خاطر مصلحت مردم. (4)

-آیا استحسان دلیل مستقلّی در ردیف سایر ادلّه است؟میان قائلین به استصحاب اختلاف است.حنفی ها و حنبلی ها آن را دلیل می دانند ولی سایرین آن را دلیل نمی دانند. (5)

-آیا استحسان حجّت است و معتبر؟علمای اهل سنّت در حجیت و عدم حجیت استحسان اختلاف دارند.گروهی از ایشان مانند مالک،استحسان را نُه قسمت از ده قسمت علم و ستون علم می دانند. (6)گروه دیگر مانند شافعی و ظاهریه،عمل بر اساس استحسان را تشریع و حرام دانسته و آن را پیروی از هوای نفس و گمراهی قلمداد کرده اند. (7)ابن حزم ظاهری می گوید:«حقّ،حقّ است اگر چه مردم آن را زشت شمارند و باطل،باطل است اگر چه مردم آن را نیکو شمرند؛پس صحیح است که استحسان را میل و پیروی از هوای نفس و گمراهی بدانیم». (8)

-دلیل طرفداران اعتبار استحسان چیست؟این گروه از علمای اهل سنّت که استحسان را حجّت و معتبر می دانند،به کتاب،سنّت،اجماع و عقل استناد کرده اند.از قرآن به آیاتی مانند: اَلَّذِینَ یَستَمِعُونَ القَولَ فَیَتَّبِعُونَ أَحسَنَهُ 9 و وَ أمُر قَومَکَ یَأخُذُوا بِأَحسَنِها 10 .از سنّت به روایاتی مانند حدیث نبوی«ما رآه المسلمون حسناً فهو عندالله حسن»؛ (9)و در اجماع هم معتقدند که همۀ مجتهدین اتّفاق نظر دارند بر اعتبار استحسان

1- (1) .الاحکام آمدی:392/2.
2- (2) .الموافقات:148/4.
3- (3) .همان.
4- (4) .همان.
5- (5) .کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم:145/1.
6- (6) .همان:151.
7- (7) .الاحکام آمدی:390/4.
8- (8) .الاحکام ابن حزم:196/2.
9- (11) .بحار الانوار:49/باب 15/حدیث 2.