فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 52

به معنایی که بیان شد؛اما بیان دلیل عقل:چون احکام شرعی مبتنی بر مصلحت و مفسده اند،عمل کردن به قیاس درست است ولی ممکن است احیاناً نتیجۀ قیاس نامطلوب باشد،در چنین مواردی عقل حکم می کند که قیاس را رها کرده و به قیاس دیگر و یا بر اساس مصلحت عمل کنیم.

-عقیدۀ علمای شیعه:به نظر اصولیین و فقهای شیعه،اگر استحسان عبارت از عمل کردن به دلیل قوی تر باشد،این صحیح است که در باب تعادل و تراجیح مطرح شده؛هم چنین اگر مقصود ذوق فقهی باشد؛ولی در هر دو صورت،استحسان دلیل مستقلّی نیست.اما اگر استحسان عبارت از نیکو شمردن مبتنی بر وهم و خیال و بدون برخورداری از پشتوانۀ دلیل معتبر شرعی یا عقلی باشد،این همان تفسیر به رأی و اعمال سلیقه در دین است که تشریع و حرام می باشد.کلام امام صادق علیه السلام که می فرمایند:«انّ دین الله لایصاب بالعُقول»؛ (1)ناظر به همین معنی است. (2)

استصحاب

اشاره

-3

«استصحاب»مصدر باب استفعال از ماده«صحب»،در لغت به معنای همراه داشتن است و در اصطلاح،عبارت است از حکم به بقا و استمرار آن چه که بوده.اگر مکلّف به چیزی(حکم یا موضوع دارای حکم)یقین داشت و در زمان حال نسبت به آن شک پیدا کرد،به استمرار آن یقین سابق حکم می کند که این را«استصحاب»می گویند.مثال:مکلّف می داند که برای نماز ظهر و عصر وضو گرفت؛اکنون وقت نماز مغرب است و شک می کند که آیا حدثی از او سرزده و وضویش باطل شده،یا حدثی از او سر نزده؟در چنین فرضی،حکم می کند به باقی بودن وضو و در واقع،وضوی سابق را که به آن یقین داشت استصحاب می کند.استصحاب،یکی از«اصول عملی»است که موضوع آن

1- (1) .مستدرک الوسائل:17/باب 6 ابواب صفات قاضی/25.
2- (2) .الاصول العامّه:361.
3- (3) .الذّریعه:829/2؛مبادی الوصول:250؛العدّه:755/2؛المعالم:227؛الوافیه:200؛الکفایه:273/2؛الرّسائل:318؛الفصول الغرویه:366؛الاصول العامّه:445؛اصطلاحات الاصول:33؛اصول الفقه:275/2؛فوائد الاصول:306/4؛کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم:153/1؛المعجم الاصولی:140/1؛المستصفی:238/1؛اصول الفقه خضری بک:355.