فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 68

استعمال لفظ در بیش از یک معنی

آیا می توان یک لفظ را که دارای دو یا چند معنی است به کار برد و همۀ آن معانی را اراده کرد؟مثلاً لفظ«عین»دارای چند معنی است از جمله:چشم،چشمه،طلا،جاسوس و...؛متکلّم بگوید:من عینی را دیدم؛و مقصود او همۀ معانی آن باشد در حالی که هر کدام از این معانی،غیر از معنی دیگر است و هیچ قدر جامعی هم بین معانی گوناگون وجود ندارد که متکلّم لفظ را در آن قدر جامع استفاده کرده باشد.به عبارت دیگر:مشترک از قبیل مشترک لفظی است که معانی گوناگون فقط دارای لفظ مشترکی هستند.اصولیین اختلاف دارند در جواز و عدم جواز.مرحوم صاحب معالم رحمه الله تفصیل داده بین لفظ مفرد و لفظ مثنی و جمع و معتقد است که استعمال لفظ مفرد در بیش از یک معنی اگر چه جایز است اما چنین استعمالی مجاز است ولی اگر لفظ مثنی یا جمع باشد،چنین استعمالی حقیقت است. (1)

استعمال مجازی

به عنوان«استعمال حقیقی»رجوع شود.

استلزامات عقلی

مدرکات عقل بر دو قسم است؛مستقل و غیر مستقل.اگر عقل حکمی را مستقلاً و بدون بیان شرعی ادراک کند،آن را«عقلی مستقل»یا«مستقلاّت عقلی»گویند مانند حکم عقل به حسن و قُبح و نتیجه گرفتن که شارع نیز حکم به حسن و قبح می کند.اما اگر ادراک عقل و حکم آن متوقّف بر بیان شرعی باشد،آن را«استلزام عقلی»یا«غیر مستقلاّت عقلی»می نامند مانند حکم عقل به وجوب مقدّمۀ آن عملی که شارع آن را واجب کرده باشد.مثال:شارع مقدّس نماز را واجب کرده است.عقل حکم می کند به ملازمۀ بین وجوب یک عمل و وجوب مقدّمه یا مقدّمات آن؛در نتیجه،مقدّمات نماز نیز از نظر شارع واجب است و این نتیجه ای است که عقل آن را ادراک نموده ولی بعد از اطلاع از وجوب نماز از سوی شارع.