فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 97

اصل محرز

برای کسی که جاهل به واقع باشد،اصولی قرار داده شده تا وظیفۀ او در مقام عمل را معین نماید.این اصول از دو حال خارج نیستند:1.آن اصول ناظر به واقع بوده و در مقام جعل حکمِ مماثل با واقع باشند.که در این صورت اصل را«محرز»یا«تنزیلی»می نامند.اصولی مانند اصل صحّت،قاعدۀ فراغ و تجاوز از این قبیل اند.2.آن اصل ناظر به واقع نباشد و فقط وظیفۀ فعلی مکلّف را بیان نماید بدون این که آن عمل را به منزلۀ واقع تلقّی کند.در این صورت اصل را«غیر محرز»یا«غیر تنزیلی»نامند.اصل برائت،اصل تخییر و...از این گروه هستند.

اصل موضوعی

-1

«اصل موضوعی»یا«اصل سببی»،آن اصلی است که هر گاه جریان یابد،موضوع اصل دیگر را از بین می برد.به همین دلیل که چنین اصلی موضوع یک اصل دیگر را از بین می برد،آن را«موضوعی»یا«سببی»می گویند زیرا سبب منتفی شدن موضوع اصل دیگری می گردد.مثلاً مایعی هست مشکوک به شراب بودن.اصل حلیت می گوید که این مایع حلال است.امّا اگر قبلاً می دانستیم که این مایع شراب است و اکنون تردید داریم در شراب بودن آن،استصحاب شراب بودن،مانع از اجرای اصل حلیت می شود؛به عبارت دیگر:با اجرای استصحاب شراب بودن این مایع،شک در شراب بودن که موضوع اصل حلیت است از بین می رود و جایی برای اجرای اصل حلیت باقی نمی ماند،زیرا اجرای استصحاب بقای شراب بودن،ما را تعبّداً ملزم می کند که این مایع را خمر بدانیم نه مایع مشکوک و برای اجرای اصل حلیت،شکِ ّ در شراب بودن لازم است که بعد از جاری شدن استصحاب،شکی باقی نمی ماند.به عنوان«استصحاب سببی»رجوع شود.اصل موضوعی هم در شبهۀ موضوعی جاری می شود و هم در شبهۀ حکمی.

اصل نفی

«اصل نفی»را«برائت اصلی»و«اصل برائت»نیز می گویند و به معنای برائت ذمّه از