کتابخانه بالقرآن

سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 117

صفحه 117

است، بدون این که ضابطه ای دست بدهند، در آن دو مثال می فرمایند یا بالذات است یا بالموضوع و مثال سومی هم می زنند و می فرمایند بالمحمول.

نقد کلام آقای خوئی(ره)

اشکالاتی بر کلام ایشان هست:

1 - اگر ما تمایز را در رابطۀ با مقام تدوین بدانیم کما این که مرحوم آخوند(ره) هم در همین مرتبه، مسأله اغراض را موردنظر قرار داده است، لذا عبارت ایشان این است که«قد انقدح أنّ التّمایز فی العلوم بالاغراض الدّاعیه الی التدوین» معلوم می شود تمایز در مقام تدوین موردنظر مرحوم آخوند(ره) بوده است، حالا در مقام تدوین، اگر ما تمایز را به اغراض بدانیم، نمی فهمیم بین آن غرضی که خارجیّت دارد و عنوان ثمرۀ عملی بر آن مترتب است و بین آن غرضی که در رابطه با معرفت و شناسایی مطرح است، چه فرق می کند؟

آیا اگر علمی غرضش«صون اللسان عن الخطأ فی المقال» باشد و علم دیگری غرضش«معرفه الاشیاء و العلم بحقایق الاشیاء کما هی» باشد، چه فرقی هست؟ با توجه به این که گفتیم مقصود مرحوم آخوند(ره) از غرض، همان وجود ذهنی غرض است که در مقام تدوین عنوان باعثیت و محرکیت دارد، هنوز به مقام عمل نرسیده است، تازه در مرحله تدوین علم است، نه در مرحله استفادۀ عملی از علم نحو، می خواهد علم نحو را تدوین بکند، عرض کردیم آن غرض خارجی به عنوان علت غائیّه مطرح است که در وجود خارجی تأخر به تمام معنا دارد، اما از نظر وجود ذهنی تقدم بر معلول دارد، این ایجاد تحرک نسبت به تحقق معلول دارد، این داعی و باعث است؛ آن وقت در مقام داعویت و باعثیّت در مقام تدوین که مدوّن می خواهد تدوین کند، آن وجود ذهنی غرض چه فرق می کند که بعد در خارج به عنوان یک ثمرۀ عملیّه تحقق عینی داشته باشد یا این که خارجیت هم به همان جهت نفسانیت باشد که عبارت از معرفت و علم است؟

«صون اللسان عن الخطأ فی المقال» غرض باشد یا«معرفه الاشیاء بحقایقها کما هی» غرض باشد، این نمی تواند ایجاد تمایز در مقام تدوین داشته باشد. هیچ فرقی در مقام تدوین تحقق پیدا نکرده است، بلکه غرض به وجود ذهنی که داعی و محرّک برای تدوین است، مطرح است، چه فرق می کند که غرض صون اللسان باشد یا غرض معرفه الاشیاء کما هی باشد، هیچ فرقی بین اینها ما نمی توانیم قائل بشویم.

(پاسخ سؤال:) عرفان و احاطه ای که بر همه علوم مترتب است، متعلقش فرق می کند. یک وقت علم دارید به«ان زیدا جاء من السفر» یک وقت علم دارید به«ان عمروا مات» این دو علم و دو معرفت است، کسی نمی تواند بگوید چون هردوی اینها علم است، پس هیچ فرقی بین اینها وجود ندارد. پس، اگر اینطور است، بین ما و آنهایی که موسیقی یاد می گیرند، هیچ فرق نمی کند. برای این