سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 12

آیا این معنا امکان دارد یا ندارد؟ چه ربطی دارد به این که کسی برود بگوید که فلانی گفته امام فرموده است که علم اصول موضوع ندارد، امام خودش یک رساله ای در موضوع علم اصول در چند صفحه مرقوم فرموده اند، غیر از مباحثی که در درسشان مطرح کرده اند، لذا در نقل مطالب درست دقت بفرمائید.

اشکالاتی که می تواند به این دلیل متوجه باشد، این اشکالات را خیلی باید دقت بفرمائید.

نقد دلیل مشهور

یک اشکال ابتدائی است که ما ادعا کنیم که هر علمی حتما باید یک غرض و فائده بر آن ترتب پیدا کند، این باید از کجا آمده؟ ممکن است یک علمی دارای دو غرض و دو فایده باشد، یعنی جمیع مسائل دوتا فایده بر آن مترتب شود، طوری که بین این دو فایده، تلازم تحقق داشته باشد و مرحوم آخوند(ره) به مناسبتی در صفحۀ دو بحثشان می فرمایند که این بعید است و امتناع عادی دارد، اما دلیلی هم بر این اقامه نکرده اند که چرا امتناع عادی دارد که یک علمی دوتا غرض بر آن بار شود؟ آیا مقتضای آیه و روایت این است؟

می فرماید: اگر فرض کردیم دوتا غرض در کار بود، دیگر لازم نیست که دوتا کتاب بنویسیم، دوتا اسم برایش بگذاریم، آیا این حرف درست است؟ یک کتاب می نویسند، یک علم هست، یک علم تدوین می کنند، «لکنّه یترتب علیه غرضان، یترتب علیه فائدتان» یک برهانی حتی بر امتناع عادی این معنا، نمی توانیم اقامه کنیم، امتناع عقلی که ندارد، مرحوم آخوند(ره) هم امتناع عادی ادعا می کند. لکن یک برهانی هم بر امتناع عادی اقامه نفرموده اند.

این مسألۀ مهمی نبود که ما در رابطۀ با این دلیل ذکر کردیم. اما می خواستیم عرض کنیم که به صورت اصل مسلّم که هر علمی باید غرض واحد بر آن ترتب پیدا کند، این«باید» از کجا آمده؟ منشأ این«باید» چیست؟ اگر بگویید: خارجا این علومی که داریم«یترتب علی کل منها فائده واحده» می گوییم آن هم معلوم نیست که اینطور باشد، شاید در بعضی از علوم فوائد مختلفه ای بر آن ترتب پیدا کند.

اقسام واحد و اشکال دلیل مشهور

اشاره

اما آنچه مهم در اشکال به این دلیل می باشد، چند اشکال است:

یکم: شما می گوئید: هر علمی«یترتب علیه غرض واحد» یک کلمۀ«واحد» در این مقدمه دارید، یک کلمۀ«واحد» هم در مقدمۀ دوم دارید که می گویید: «الواحد لا یصدر الا من الواحد». اولا ما می گوئیم: ما چندجور واحد داریم؟ یک واحد شخصی و حقیقی داریم که می گوئیم: «زید واحد»، این واحد شخصی حقیقی است. برای این که آنچه شخصیت زید را تشکیل می دهد و دخالت در