سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 128

مشخص کدام است؟ با چه تعبیری آن را مطرح کنیم؟

نظر مشهور پیرامون موضوع علم اصول و نقد دوگانۀ آن

اشاره

مشهور و نیز مرحوم محقق قمی صاحب کتاب قوانین عقیده شان این است که موضوع علم اصول عبارت است از ادله اربعه آن هم با حفظ دلیلیت این ادله، یعنی ادله اربعه بوصف کونها ادله و با حفظ کونها ادله موضوع علم اصول است. اینجا اولین سؤالی که به ذهن انسان می آید، با توجه به آن چیزی که مشهور در رابطۀ با کلی موضوعات علوم مطرح کردند که هر علمی موضوعی دارد و موضوع هر علمی هم شیء واحد است، (لذا وقتی مراحل بحث را ما در ابتدا عنوان می کردیم، می گفتیم یک مرحله این است که آیا هر علمی نیاز به موضوع دارد یا نه؟) بر فرضی که نیاز به موضوع داشته باشد، آیا موضوع اتصاف به وحدت دارد یا ممکن است یک علم موضوعات متعدده داشته باشد؟

مشهور، در این دو مرحله نظرشان این بود که هر علمی نیاز به موضوع دارد و موضوع هر علمی هم اتصاف به وحدت دارد، یک شیء موضوع علم است، یک عنوان موضوع علم واقع می شود.

چطور اینجا مشهوری که وحدت برای موضوع قائل هستند، به علم اصول که می رسند، می گویند موضوع علم اصول ادله اربعه است؟! آیا ادله اربعه وحدت دارد؟ ادله اربعه، کتاب و سنت، عقل و اجماع، هرکدام یک موضوع مستقل و یک عنوان مستقلی هستند. آن وقت مشهور اینها را به عنوان موضوع علم اصول معرفی کردند، پس، از مشهور می پرسیم: شما که این ادله اربعه را بوصف کونها اربعه موضوع علم اصول قرار دادید، چرا در باب کلی مسأله می گفتید: «موضوع کل علم امر واحد» و موضوع را متصف به وحدت می دانستید؟ اگر بگویند: ما ادله اربعه را به عنوان این که چهار دلیل است و تعدد دارد، موضوع قرار نمی دهیم، بلکه یک قدر جامع بین ادله اربعه را در نظر می گیریم.

مثلا قدر جامعش«الحجه فی الفقه» است، آنچه در فقه می تواند دلیل واقع شود، آنچه می تواند در راه استنباط حکم الهی سند قرار بگیرد، پس«الحجه فی الفقه» شیء واحد و به عنوان قدر مشترک بین ادله اربعه موضوع علم اصول قرار می گیرد.

در پاسخ می گوییم: اگر اینجور مسأله را توجیه کنید، اشکال ما کنار می رود، لکن یک اشکال دیگر باقی می ماند که چرا شما همین عنوان را موضوع قرار ندادید؟ چرا در کتابهایتان تصریح می کنید که موضوع علم اصول ادله اربعه است؟ ذکر ادله اربعه و تصریح به ادله اربعه کار را یک قدری مشکل می کند. اگر قدر جامع را موضوع قرار دهید، همان عنوان قدر جامع را بیاورید، نه این که آن عنوان مشترک را کنار بگذارید و به جای او عنوان متعدد را که معنایش تکثر است بیاورید. پس، چرا شما آن عنوان واحد را کنار گذاشتید و عنوان ادله اربعه را به عنوان اربعه مطرح می کنید؟

بالاخره چنین سؤالی ابتداء به نظر می رسد که اگر موضوع چهارتاست، شما که در باب موضوع