سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 142

تکلیف، نمی تواند بر مولا به عنوان یک حجت مطرح باشد، روز قیامت نمی تواند خداوند بگوید:

چون تو احتمال تکلیف می دادی، پس حجت بر تو تمام است. عبد در مقابل می گوید: چون عقاب بلا بیان قبیح بود، لذا احتمال تکلیف نمی تواند تکلیف وجوبی یا تحریمی را گردن عبد تحمیل کند.

با توجه به این معنای حجت، می توانیم بگوئیم: «اصاله البرائه حجه» یعنی«یصح للعبد الاحتجاج بها علی المولی» یا در موارد دوران بین محذورین که عقل حکم به تخییر می کند، می توانیم بگوئیم: «اصاله التخییر حجه» یعنی یک طرفش را شما اختیار کنید، همین کفایت می کند، اگر در طرف مقابل تکلیف وجود داشته باشد، مولا نمی تواند آن تکلیف را به شما تحمیل کند. لذا اکثر بلکه همۀ مسائل اصولیه ای هم که عنوان«حجه» در آنها مطرح نیست، آنها هم به«حجه» برمی گردد.

موارد استثنا

اما برخی از مسائل، از علم اصول خارج است و جزو مبادی علم اصول است، یکی مسألۀ مقدمۀ واجب است که بحث در ملازمۀ بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه است. یکی مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد است که آنجا هم به حکم عقل برمی گردد.

بالاخره مرحوم آقای بروجردی می فرماید: چون محمولات مسائل علم اصول را«حجه» تشکیل می دهد، می توانیم همین جامع را به عنوان«الحجه فی الفقه» و به عنوان این که ما موضوع هر علمی را جامع بین محمولات مسائل می دانیم، خیلی صریح و روشن بگوئیم: موضوع علم اصول عبارت است از«الحجه فی الفقه» و هیچ اشکالی هم ندارد، هم مبنای اصلی ما محفوظ است و هم در اینجا با توجه به این جهاتی که عرض شد، کلی«الحجه فی الفقه» می تواند جامع بین محمولات مسائل قرار بگیرد.

نقدی بر نظریۀ پیشین

لیکن، اگر در آن مسائل به آن ترتیبی که گذشت کلمۀ«حجه» را پیاده کردیم، چرا اینجا پیاده نکنیم؟ چرا مسألۀ مقدمۀ واجب را به مسائل علم اصول مربوط نکنیم و او را داخل در مبادی بدانیم؟ همین مسألۀ ملازمه را ما می توانیم اینطوری مطرح کنیم، چون حجتی که ما می گوئیم: لازم نیست که تنها حجت شرعیه باشد، حجت عقلیه در باب اصاله البرائه مطرح بود، اینجا اینطوری می گوئیم: آیا وجوب ذی المقدمه حجه علی وجوب المقدمه ام لا؟ اگر مولا ذی المقدمه را واجب کرد، این وجوب ذی المقدمه حجت بر وجوب مقدمه هست یا نه؟ اگر اینجوری مطرح کردیم، عین همان مسائل می شود، منتها«حجه عقلا» عقل حکم می کند به حجیت، بنابراین که ملازمه ثابت باشد یا در مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد هم همین حرف را می زنیم، می گوئیم: «الامر بالازاله هل هو