سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 172

که خیلی مربوط به بحث ماست ذکر می کنم، نه بطور تفصیلی که در کلام ایشان است.

ایشان در مقام توضیح می فرمایند: این تعریف بر دو رکن استوار است که اگر هردوی آنها تحقق داشته باشد، عنوان قاعدۀ اصولیه و تعریف علم اصول تحقق دارد و اگر این دو رکن یا یکی از آنها تحقق پیدا نکرد، تعریف علم اصول تحقق پیدا نمی کند.

رکن اول تعریف فرق استنباط و تطبیق

اشاره

کلمۀ استنباط را در اینجا آوردیم، گفتیم: قواعدی که بتواند در طریق استنباط حکم شرعی کلی واقع شود و این کلمه«استنباط» نکته و خصوصیتی را متضمن است که در استنباط، این معنا معتبر است که مستنبط و مستنبط منه، باید مغایرت داشته باشند، به طوری که مستنبط منه، یک واسطه ای برای استفاده حکم استنباطی داشته باشد و به عنوان وسط، مطرح باشد، اما آنجایی که مسأله، مسأله کلی و مصادیق است، مسأله، مسأله تطبیق است، اسم آن را استنباط نمی گذاریم، آنجا عنوان استنباط صادق نیست. این قید را برای این جهت ذکر کردیم که با این قید، قواعد فقهیه خارج شود.

البته آن قواعد فقهیه ای که جنبه جنسی دارد و از آنها استفاده حکم کلی نوعی استفاده می شود، والاّ آن قواعد فقهیه ای که بخواهید احکام جزئیه را از آن به دست بیاورید، مثل اکثر قواعد فقهیه، داخل در این تعریف نیست. آنچه داخل در این تعریف است و شبهه دخول در تعریف را دارد، مثل قاعدۀ«ما یضمن» است که«کل ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده» را شما در باب بیع از آن استفاده می کنید. بیع خودش یک عنوان کلی است، در رابطۀ با قاعدۀ ما یضمن، عنوان نوعیت دارد یعنی قاعده ما یضمن، به منزله جنس است و از راه این قاعده شما استفاده می کنید که اگر«کل عقد یضمن بصحیحه یضمن بفاسده» شد، پس بیع هم یک نوع از این عقود است، بیع هم یک عنوان از این«کل عقد» است، لذا اگر بیع فاسدی تحقق پیدا کرد، همانطوری که در صحیحش ضمان تحقق دارد، در فاسدش هم باید ضمان تحقق داشته باشد.

ایشان می فرماید: ما با کلمه«استنباط» قاعدۀ«کل ما یضمن» و مثل آن را هم از تعریف علم اصول خارج کردیم، برای این که ما مسأله بیع را از قاعده«ما یضمن» استنباط نمی کنیم، قاعده ما یضمن یک قاعده کلی است، یک مصداقش هم بیع است و تطبیق آن قاعده بر بیع«لا یسمی استنباطا بل یسمی تطبیقا» و عنوان تطبیق با عنوان استنباط فرق دارد. لذا قاعده«ما یضمن» با قواعد اصولیه این فرق را دارد که عنوان استنباط در آن مطرح است، اما در قاعده«ما یضمن» عنوان تطبیق مطرح است.

نقدی بر رکن اول

اشاره

کسی به ایشان اشکال می کند و می گوید: همین حرفی را که شما در قاعدۀ«ما یضمن» ذکر کردید، روی تحلیلی که دربارۀ کلمۀ استنباط داشتید، همین اقتضا می کند که یک سری از مسائل اصولیه با