سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 176

است، کافی نیست برای استدلال به آیه تیمم و استنباط حکم از آیه تیمم.

پس، این علومی که نقش در استنباط دارند، با علم اصول فرقشان در این جهت است که اینها در راه استنباط باید کنارشان یک مسألۀ اصولیه و قاعدۀ اصولیه گذاشته بشود، اما خود قاعدۀ اصولیه نیاز ندارد که کنار او یک قاعده اصولیه دیگر گذاشته شود، تا استنباط محقق گردد.

نقد تعریف پیشگفته

اشکالی که به بعضی از تعاریف دیگر هم ذکر کردیم. ایشان هم در تعریف علم اصول می فرمایند:

«هو العلم بالقواعد» درحالی که ما به مشهور عرض کردیم که علم به قواعد، علم اصول نیست، اگر قواعد اصولیه باشد و یک نفر هم خدای نکرده سراغش نرود، باز هم علم اصول در جای خودش محفوظ است، اینطور نیست که علم به این قواعد، علم اصول باشد، علم اصول، نفس این قواعد است، مجموعه مسائل اصولیه را از آن تعبیر به علم اصول می کنند، نه علم به این قواعد را، علم به این قواعد، علم به علم اصول است، نه این که خودش علم اصول باشد.

اشکال دیگری که از این مهمتر است، معنای استنباط است. آیا استنباط را می توانیم یک معنای وسیعی از آن بکنیم که منجزیّت و معذریّت را هم شامل بشود؟ در موارد تنجیز و تعذیر، کلمه استنباط تنها که نیست، کلمه استنباط مضاف الیه دارد، می گویید: استنباط حکم کلی شرعی. اگر خبر واحد حجت قائم شد بر وجوب نماز جمعه و ما مثل مرحوم آقای آخوند(ره) حجیت را به معنای منجزیّت و معذریت معنا کردیم، آیا معنای منجزیت و معذریت چیست؟ معنای منجزیّت و معذریت عبارت است از دو قضیه شرطیه، یعنی دوتا قضیه ای که با کلمۀ«ان» شرطیه و کلمه اگر در فارسی عنوان می شود، یعنی وقتی که زراره وجوب نماز جمعه را روایت می کند و شما می گویید:

خبر زراره حجه و حجیت را به معنای منجزیت و معذریت معنا می کنید، معنایش این است که بعد از خبر زراره اینطوری می گوییم که«ان کان قول زراره مطابقا للواقع، فالواقع منجّز علینا و ان کان قول زراره مخالفا للواقع فنحن معذورون فی مخالفه الواقع». آیا معنای منجزیت و معذریت غیر از این است؟ اگر معنایش این شد، این استنباط حکم است؟ شما در رابطه با نماز جمعه چه چیزی را استنباط کردید؟ به ذهنتان خطور نکند که ما مظنه پیدا می کنیم به وجوب نماز جمعه، استنباط شامل مظنه هم می شود! نه، چه بسا که اصلا مظنه هم از قول زراره برای شما پیدا نشود، لکن در عین حال قول زراره شرعا حجیت دارد، ولو این که هیچ مظنه ای هم از قول زراره پیدا نشود. پس مسأله حجیت، هیچ دائر مدار حصول ظن نیست.

اگر حجیت به معنای منجزیت و معذریت شد، شما چه چیزی را استنباط کردید؟ می توانید بگویید که ما حکم نماز جمعه را استنباط کردیم؟ شما که دوتا قضیه شرطیه بیشتر نداشتید که هردو با«ان» شروع می شد«ان کان خبره موافقا للواقع، فالواقع منجز و ان کان خبره مخالفا للواقع فنحن