سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 201

است بر این که خداوند واضع است. یعنی جنبۀ اثباتی را در نظر دارد. نوع دوم ادله ای است که نسبت به بشر لسان نفی دارد و واضع بودن بشر را نفی می کند، گرچه این هم نتیجه اش همان نتیجۀ اول است، ولی فرقش در مستقیم و غیرمستقیم بودن نتیجه است. در نوع اول، مستقیما اثابت می کنند که واضع خداوند است. در نوع دوم، نفی می کنند واضعیّت بشر را و نتیجتا ما واضع بودن خداوند تبارک و تعالی را استفاده می کنیم. لذا با دو نوع و دو سنخ دلیل برخورد می کنیم.

ادلّه قائلین به واضع بودن خداوند

اشاره

اما ادلّۀ آنهایی که مستقیما واضع بودن خداوند را اثبات می کنند که در بعضی از کتابهای اصولی مطوّل، به این ادله برخورد می کنیم. ذکر کرده اند که مهم دو دلیل است که خواسته اند از زبان قرآن این مطلب را استفاده کنند. یعنی دو آیه را مورد استدلال قرار داده اند.

دلیل اول: آیۀ«عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها»

اشاره

یکی این آیه شریفه است که بعد از خلقت آدم، خداوند تبارک و تعالی می فرماید: «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها» خداوند همۀ اسماء را به آدم تعلیم داد و همۀ اسماء را من دون استثناء به آدمی که اولین مخلوق بشری خداوند تبارک و تعالی است، آموزش داد.

تقریب استدلال آیه به این صورت است که این اسمائی را که خداوند به آدم تعلیم داد، در اسماء باید سابقۀ وضع مطرح باشد، یعنی اوّل، این اسم را برای مسمی وضع کرده باشند، این اسم را دالّ بر مسمّی قرار داده باشند، بعد خداوند تبارک و تعالی به آدم تعلیم بدهد. بگوید: مثلا«سماء» اسم آسمان است. «ماء» اسم آب است. «نار» اسم آتش است و هکذا، و الا قبل از آن که وضعی تحقق پیدا کرده باشد، معنا ندارد که ما اسماء و مسمّیاتی داشته باشیم. وقتی شما بخواهید به کسی بگویید: اسم فرزند من حسین است، معنایش این است که شما قبلا نامگذاری کرده اید و لفظ حسین را به عنوان نام برای این فرزند انتخاب کرده اید، بعد به دیگران معرفی می کنید، به دیگران تعلیم می دهید که این فرزند من نامش مثلا حسین است.

در«عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ کُلَّها» هم یک چنین مسأله ای هست، باید قبلا دلالت این اسماء بر مسمّیات به سبب وضع تحقق پیدا کرده باشد تا خداوند به آدم تعلیم بکند، مثلا بگوید: این آسمان اسمش سماء است، این آب اسمش ماء است و هکذا.

اگر ما یک وضع قبلی را از این آیه استفاده کردیم، معنایش این می شود که قبل از آنکه بشری مخلوق شده باشد و خلقت آدم تحقق پیدا کرده باشد، مسألۀ وضع مطرح بوده است. پس واضع چه کسی بوده است؟ وضع به دست چه کسی تحقق پیدا کرده است؟ لابد باید بگوییم: وضع به واسطۀ خداوند تبارک و تعالی تحقق پیدا کرده است. پس یکی از ادله ای که با آن برخورد می کنیم، این دلیل