سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 21

«له مؤثر واحد و له عله واحده» و آن علّت واحده«مسأله من مسائل ذاک العلم». لذا نه نوبت به جامع می رسد و نه نوبت به مجموع می رسد.

نقد سوم بر دلیل مشهور

بدتر از این، همان است که بگوییم: «صون اللسان عن الخطأ فی المقال» حتی وحدت نوعیّه هم ندارد، نه وحدت شخصی و نه وحدت نوعی، بلکه وحدت عنوانی دارد. وحدت عنوانی می سازد با این که حتی افراد تباین داشته باشد، حتی بین آنهایی که در این عنوان وارد هستند، مباینت باشد.

عرض کردم از باب مثال: مجتمعین در این مجلس یک واحد عنوانی است، اما در عین حال بعضی سادات هستند و بعضی از آنها غیر سادات هستند و اینها از این جهت بینشان تباین وجود دارد، اما در این عنوان مشترک هستند که هر دو وقتشان را تلف کرده اند و این جا نشسته اند و حرفهای مرا گوش می دهند.

واحد عنوانی هم از واحد نوعی بدتر است. برای این که واحد نوعی لااقل افرادی که در تحت آن نوع بودند، اینها یک جهت مشترکۀ حقیقی داشتند، در جهت نوعیت بینشان شرکت بود، اما واحد عنوانی نه! عرض کردیم در باب صلاه که چیز عجیبی است، با این که وحدت عنوانی دارد، ولی از مقولات مختلفه ای که در فلسفه تباین بین این مقولات ثابت شده است، صلاه مجموعۀ مرکبۀ از این مقولات است، اسم این مجموعه را صلاه گذاشتند، این مجموعه را شارع اعتبارا شیء واحدی ملاحظه کرده است. اگر ما در واحد نوعی مسأله را به آن صورت مطرح کردیم، در واحد عنوانی که منافات ندارد که متبائنات در این واحد عنوانی جمع شده باشند، این متبائنات هرکدام به یک مسأله مربوط است. «الفاعل مرفوع» به یک متباین مربوط است و«المفعول منصوب» به متباین دیگر و «المضاف الیه مجرور» به متباین سوم که دیگر، حتی شعبه هم وجود ندارد که بگوییم همۀ شعبه ها در تحت عنوان«صون اللسان عن الخطأ فی المقال» به عنوان اتحاد در نوع باهم اشتراک دارند.

لیکن این هم صرف احتمال است و اگر هم باشد، نتیجه ای برای مستدل نمی تواند بدهد. لذا این دلیلی را که مشهور برای اصل احتیاج به موضوع در هر علمی اقامه کردند، به این صورتی که ملاحظه فرمودید ناتمام است.

محور تمایز علوم

اشاره

دلیل دوم که خیلی مهم نیست، این است که یک مسأله ای که روز اول من اشاره کردم و بعد ان شاء الله مفصل در آن وارد می شویم، مسأله تمایز علوم است که آیا تمایز علوم به چه چیزی ارتباط دارد و ملاک در اختلاف علوم چه چیزی است؟ چه چیزی سبب شده که علم فقه از علم نحو جدا شود؟ چه چیزی سبب شده که علم نحو از فلسفه جدا شود؟ ملاک در این جدایی چه چیزی است؟ این جا