سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 211

چطور این مسأله را فهمانده است که«وضعت لفظ الماء» برای این معنای کلی آب. هرطور که شما بخواهید تصور کنید راه ندارد. مفهوم کلی آب را چطور می تواند برای آنها مجسم کند و بگوید: من لفظ«ماء» را برای این مفهوم کلی وضع کردم؟ حالا اشکال کلمۀ«وضعت» به کنار، «ایها الناس» اش به کنار. همۀ اینها درست. حالا مردم فهمیدند اشکال این لفظ مائی را می خواهد برای یک معنایی وضع کند، آن معنا چیست؟ معنای کلی؟ معنای جزئی؟ اگر بروند یک کاسه آب هم بیاورند، فایده ندارد، برای این که برای این نمی خواهد وضع کند، برای کلی آب می خواهد وضع کند. از کجا مردم بفهمند که لفظ ماء برای کلی آب وضع شده است؟

این سؤال دومی است که ایشان مطرح می کنند و می فرمایند: هیچ راهی و هیچ کیفیتی به نظر ما نمی آید که یک بشری در مقام وضع برآید. بعد می فرمایند چاره ای نیست جز این که واضع را خداوند تبارک و تعالی بدانیم.

وضع الفاظ ، جعل تکوینی، تشریعی، الهام یا جبلّی

اشاره

«ان قلت» که در رابطه با خداوند تبارک و تعالی دو نوع جعل وجود دارد: جعل تکوینی و جعل تشریعی.

جعل تکوینی مربوط به مقام تکوین و خلقت موجودات است مثل از انسان، ملائکه، انس و جنّ و سایر موجودات عالم، که وقتی ما اطلاق جاعل به خداوند تبارک و تعالی در این رابطه می کنیم، جاعل یعنی خالق. پس یک جعل، جعل تکوینی است که مربوط به مقام ایجاد است، موجودات این جهان به دست خداوند تبارک و تعالی است.

یک جعل هم، جعل تشریعی است. جعل تشریعی یعنی تقنین الهی، یعنی قوانین و مقرراتی که خداوند تبارک و تعالی وضع کرده است. قانون نماز، وجوب نماز، وجوب روزه، وجوب حج، حرمت شرب خمر و استحباب صلات لیل و امثال ذلک. در این رابطه، وقتی که به خداوند تبارک و تعالی اطلاق«جاعل» می کنیم، یعنی جاعل به جعل تشریعی. یعنی خداوند مشرّع است. یعنی خداوند مقنّن است. خداوند دستوراتی را بر امّتها و بر امت اسلامی مخصوصا، مقرر کرده است.

آن وقت کأنّ از ایشان سؤال می شود که شما که مسألۀ وضع را مربوط به خداوند تبارک و تعالی می دانید، آیا وضع را در محدودۀ جعل تکوینی قرار می دهید یا در دایرۀ جعل تشریعی؟ آیا مربوط به عالم ایجاد و خلقت است یا مربوط به جهان تشریع و تقنین؟

ایشان در جواب می فرماید: مربوط به هیچکدام نیست، مگر کارهای خداوند باید محدود به این دو باشد؟ آیا دلیلی داریم که هر کار خدا یا باید داخل در دایره جعل تکوینی باشد یا در محدودۀ جعل تشریعی؟ نه؛ بلکه وضع، یک مسأله سومی است، یک امر سومی است که نه ارتباط به جعل تکوینی دارد و نه ارتباط به جعل تشریعی دارد، کار خداوند هم هست.