سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 223

که معنای مطابقۀ خودش را افاده می کند، به منزلۀ یک تعلیل هم برای تعریف مرحوم آقای آخوند(ره) واقع می شود. یعنی چرا مرحوم آقای آخوند(ره) وضع را این طور تعریف کرده است؟ علّت این تعریف چیست؟

می فرماید علتش، یک تقسیمی است که ما در باب وضع ملاحظه می کنیم که می گویند«الوضع اما تعیینی و اما تعیّنی» وضع، گاهی به نحو وضع تعیینی است و گاهی به نحو وضع تعیّنی.

معنای وضع تعیینی، این است که واضعی با انتخاب و اختیار خودش، یک لفظی را در برابر معنایی وضع می کند، همانطوری که پدر برای فرزند خودش با اختیار و انتخاب، نامگذاری می کند، جعل لفظ هم در برابر معنا، اگر به این کیفیّت باشد، از آن، تعبیر به وضع تعیینی می کنند.

اما وضع تعیّنی آن است که نیاز به واضع ندارد، نیاز به وضع تعیینی ندارد، بلکه یک لفظی در معنای مجازی به اندازه ای کثرت استعمال و شدّت استعمال پیدا می کند که دیگر در دلالتش بر این معنای مجازی، هیچ گونه نیاز به قرینۀ مجاز ندارد و بر اثر کثرت استعمال، بی نیاز از قرینۀ صارفۀ مجازیّه شده است و خود لفظ بدون قرینه هم حکایت از این معنای مجازی می کند. به این وضع، اصطلاحا وضع تعیّنی می گویند.

ریشۀ تعریف ماهیت وضع در بیان صاحب کفایه(ره)

مرحوم آقای آخوند(ره) می فرمایند که این وضعی که مقسم برای وضع تعیینی و وضع تعیّنی واقع شده است، لابد ماهیّت وضع و معنای حقیقی وضع است، یعنی در حقیقت وضع، ما دو نوع تصور می کنیم. یعنی ماهیّت وضع منقسم به دو قسم است. مثل این که شما گاهی تقسیم می کنید، می گویید«الانسان امّا کاتب و امّا غیر کاتب»، معنایش این است که این دو نوع کاتب و غیرکاتب در ماهیّت انسانیّت مشترکند. آنچه را که شما مقسم برای این تقسیم قرار دادید، همان معنای حقیقی انسان است، همان ماهیّت واقعیّۀ انسان است. ماهیّت انسانی، دو نوع دارد، دو قسم دارد، یک قسم کاتب هستند و قسم دیگر، غیرکاتب هستند. ایشان می فرمایند: ظاهر تقسیم وضع هم همین است، وقتی که به ما می گویند: «الوضع اما تعیینی و اما تعیّنی» ظاهرش این است که وضع به معنای حقیقی را مقسم قرار داده اند. وضع با ماهیّت واقعیه اش را مقسم قرار داده اند. پس ما باید در رابطۀ با این ماهیّت هم وضع تعیینی را و هم وضع تعیّنی را ملاحظه کنیم. یعنی بگوییم همانطوری که وضع تعیینی داخل در ماهیّت وضع است و نوع و قسمی از دو قسم وضع است، وضع تعیّنی هم همینطور است درحالی که ما در وضع تعیّنی، واضعی نداریم، در وضع تعیّنی، انسانی نیست که لفظ را در برابر معنا وضع کرده باشد، بلکه وضع تعیّنی زاییده شدۀ قهری کثرت استعمال است و کثرت استعمال، وضع تعیّنی را به وجود آورده است.

اگر وضع تعیّنی مثل وضع تعیینی در ماهیّت وضع، اشتراک پیدا کردند، پس ناچاریم که برای