سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 1 صفحه 252

می کند و کشف از وضع می کند، یا این که واقعیّت مسأله این است که این خودش وضع است و به خودش وضع تحقق پیدا می کند؟ آیا بنفس هذا العباره، وضع تحقق پیدا می کند؟ در باب وضع قوانین هم همین طور است. مثلا قانونی که در مجلس شورای اسلامی تقنین و وضع می شود و ما کلمۀ وضع را در رابطۀ با قانون به کار می بریم. وضع قانون چیست؟ این که می نشینند و یک صورتی تنظیم می کنند و الفاظ آن را کم و زیاد و بالا و پایین می کنند، بعد یک عبارتی به اتفاق یا به اکثریّت، مورد تصویب قرار می گیرد، این عبارت، خودش قانون است و وضع القانون یعنی جعل هذه العباره؟ یا این که نه، قانون یک چیز دیگری است، قانون یک مطلب دیگری است؟ بگوییم قانون عبارت از همان تعهّد و التزام حکومت است به مفاد این عبارات؟ و این عبارات حکایت می کند، جنبۀ کشف و حکایت در آن وجود دارد، که ما اگر گفتیم که جعل قانون کردن و این عبارت را مطرح کردیم، این عبارت، حاکی از قانون است، مکشوف به این عبارت، قانون است، آنچه را که این عبارت شما را به آن راهنمایی می کند، که آن عبارت از التزام به پیاده شدن این معنا در سطح جامعه است، آن عبارت از قانون است. کدامیک از اینهاست؟

همین طور در تشریعیّات خودمان، این که خداوند تبارک و تعالی در آیات متعددی می فرماید «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» آیا این«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» خودش قانون است؟ یا«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» لفظش قانون است؟ یا «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» یحکی عن القانون، یحکی از آن چیزی که در ذهن مولا وجود دارد؟ یحکی از آن خواستۀ واقعی مولا، و آن عبارت از قانون و تشریع است!.

البته این بحث مفصّلی دارد که در باب اوامر باید این بحث را مطرح کنیم. لکن آنچه که اجمالا اینجا مورد تعرّض و اشاره واقع می شود، این است که مسألۀ«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» خودش قانون است نه این که حکایت از قانون می کند. واضعی که می گوید«وضعت هذا اللفظ بازاء هذا المعنی» «نفس هذه العباره وضع» خود این عبارت، وضع است. وضع، یک امر انشائی است و امر انشائی را به لفظ ایجاد کرده است، امر انشائی را با لفظ به آن تحقق داده است.

تفاوت جملۀ انشائیه و خبریه در حکایت واقع

پس«وضعت هذا اللفظ بازاء هذا المعنی» این طور نیست که مثل جملۀ خبریه«زید قائم» که حکایت از یک واقعیّتی می کند و محکی آن در«زید قائم» ملاک است، در جمل انشائیه به طور کلی، مسأله همین باشد، «وضعت» چکاره است؟ «وضعت» حکایت از آن تعهّد و التزام نفسانی می کند.

نه!، مسأله اینطور نیست ما ان شاء اللّه در آنجا مفصل این را عرض می کنیم که به نفس«وضعت» وضع تحقق پیدا می کند، به نفس کلمۀ«بعت»، بیع تحقق پیدا می کند، به نفس کلمۀ«زوجت» تزویج تحقق پیدا می کند، به نفس«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» تشریع الهی تحقق پیدا می کند، به نفس آن عباراتی که در مجلس شورای اسلامی مطرح می شود و تصویب می شود، قانون تحقق پیدا می کند. اگر مسأله اینطور شد